Khái niệm
Bệnh zona, dân gian còn gọi là bệnh giời leo do virus varicella zoster (VZV) gây ra. Nếu một người nhiễm virus này lần đầu sẽ mắc bệnh thủy đậu. Tuy nhiên, sau khi khỏi bệnh hoàn toàn, virus vẫn sẽ tồn tại trong cơ thể. Khi gặp các yếu tố thuận lợi (như tuổi cao, hệ miễn dịch suy yếu…) virus sẽ tái hoạt động và gây bệnh zona.
Bệnh zona không lây truyền trực tiếp từ người sang người. Tuy nhiên, người bệnh zona có thể truyền virus varicella-zoster (VZV) cho người khác qua tiếp xúc trực tiếp hoặc hít phải các hạt virus từ mụn nước.
Đối tượng có nguy cơ cao mắc bệnh
Các đối tượng có nguy cơ cao mắc bệnh zona thần kinh bao gồm:
- Người lớn tuổi: Zona thần kinh thường xuất hiện ở những người lớn tuổi, nhất là những người >50 tuổi. Càng lớn tuổi thì nguy cơ mắc bệnh càng cao. Theo thống kê, tỷ lệ mắc zona thần kinh ở người khỏe mạnh là 1 - 4/1000 mỗi năm và những người trên 65 tuổi chiếm tới 4 - 12/1000. Có đến 50% số người >85 tuổi sẽ mắc bệnh zona thần kinh. Ngoài ra, một số người mắc bệnh lý nền như: máu ác tính, rối loạn mỡ máu, tăng huyết áp, bệnh tự miễn… cũng dễ bị tái phát zona.
- Người suy giảm miễn dịch do mắc bệnh lý: Các bệnh làm suy giảm hệ miễn dịch như bạch cầu, ung thư, HIV/AIDS là yếu tố khiến người bệnh nhân dễ mắc bệnh zona hơn. Bên cạnh đó, các phương pháp điều trị như xạ trị hoặc hóa trị cũng làm giảm sức đề kháng của cơ thể, tạo điều kiện cho virus Varicella Zoster tái hoạt động.
- Người sử dụng các loại thuốc điều trị lâu dài: Các nghiên cứu chỉ ra, những người phải sử dụng thuốc điều trị lâu dài như thuốc ngăn ngừa thải ghép cũng làm tăng nguy cơ mắc bệnh zona nhiều lần.
- Người bị thủy đậu trước 18 tuổi: Nguy cơ virus Varicella Zoster tái hoạt động và gây bệnh zona cũng cao hơn.
Biến chứng của bệnh
Zona thần kinh có thể gây ra những biến chứng làm ảnh hưởng lớn đến sức khỏe của người bệnh, như:
- Đau dây thần kinh sau zona: Biến chứng này xuất hiện ở khoảng 10 - 18% người bị bệnh (3), phổ biến ở người lớn tuổi (trên 50 tuổi). Các triệu chứng bệnh zona thường biến mất khi hết phát ban. Nhưng với biến chứng đau dây thần kinh sau zona (PHN), khi phát ban đã lành người bệnh vẫn có thể cảm thấy đau, rát trong nhiều năm sau đó, các cơn đau có thể giật từng cơn cực kỳ đau đớn, làm người bệnh không ngủ được, căng thẳng tâm lý… Từ đó, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống hằng ngày. Người lớn tuổi mắc bệnh zona có nhiều khả năng phát triển PHN hơn và bị đau kéo dài và dữ dội hơn so với người trẻ tuổi mắc bệnh zona.
- Suy giảm thị lực, mất thị lực: Zona thần kinh xuất hiện trên mặt khá phổ biến, chiếm tới 20% trong tất cả các trường hợp bệnh zona, bởi đây là bộ phận quan trọng, nhạy cảm bởi tập trung nhiều dây thần kinh mắt có nguy cơ gây biến chứng cao. Virus có thể gây tổn thương mắt và giác mạc nghiêm trọng: sưng mí mắt, tăng nhãn áp, viêm và sẹo giác mạc, suy giảm thị lực, mất thị lực. Bệnh nhân được chẩn đoán mắc bệnh zona thần kinh ở mắt nên tham khảo ý kiến bác sĩ nhãn khoa ngay lập tức để được can thiệp và điều trị chuyên khoa kịp thời.
- Rối loạn cảm giác da: Các biến chứng khác hậu zona thần kinh còn bao gồm ngứa ran, châm chích, rối loạn cảm giác da khiến người bệnh ngứa nhiều và gãi vùng da bị sẹo zona, điều đó có thể dẫn đến trầy da, gây bội nhiễm vi khuẩn và làm bệnh trở nặng hơn.
- Hội chứng Ramsay Hunt: Đây là biến chứng nặng của bệnh zona thần kinh khi người bệnh bị liệt dây thần kinh mặt ngoại biên. Các bọng nước, ban đỏ trong trường hợp này có thể xuất hiện ở cả miệng dẫn tới tai khiến người bệnh đau tai trầm trọng, tê liệt mặt, mất thính giác… Trong trường hợp này, người bệnh cần được điều trị tích cực và phòng ngừa tránh gây ra tổn thương vĩnh viễn cho các cơ quan khác.
- Các biến chứng khác: Zona thần kinh còn có thể gây những biến chứng đặc biệt nghiêm trọng nếu chúng xâm nhập và gây hại ở các cơ quan khác như: viêm màng não, viêm não, viêm phổi, viêm gan,… đây đều là biến chứng nặng cấp tính cần điều trị khẩn cấp.
Bệnh zona thần kinh được coi là bệnh truyền nhiễm, có khả năng lây lan trong gia đình hoặc cộng đồng nhất là thời điểm giao mùa hay thời tiết nóng ẩm là điều kiện thuận lợi để bệnh zona thần kinh bùng phát. Bệnh zona thần kinh không phải là bệnh lý hiếm gặp, theo thống kê có tới 1/3 dân số mắc bệnh zona ít nhất 1 lần trong đời. Việc dùng chung khăn mặt, khăn tắm hay tiếp xúc gần với người bệnh có mụn nước còn dịch dễ làm tăng nguy cơ lây nhiễm. Đặc biệt, trẻ em và người lớn chưa từng mắc thủy đậu là nhóm dễ bị lây bệnh khi tiếp xúc với nguồn lây từ zona.
Cách phòng ngừa
Để phòng ngừa, các chuyên gia khuyến cáo tiêm vắc xin zona thần kinh là biện pháp chủ động và hiệu quả nhất. Vắc xin giúp giảm nguy cơ mắc bệnh, đồng thời hạn chế đáng kể tình trạng đau thần kinh sau zona. Những người trên 50 tuổi, đặc biệt đã từng mắc thủy đậu, người có bệnh mạn tính như tiểu đường, tăng huyết áp, ung thư, suy giảm miễn dịch hoặc từng bị zona nên được tiêm phòng để phòng tái phát. Các bác sĩ cũng lưu ý, vắc xin zona không phải là vắc xin thủy đậu và hai loại vắc xin này không thể thay thế cho nhau.
Bệnh viện Đa khoa Phương đông hiện đang có Vắc xin Shingrix được chỉ định để tiêm ngừa Zonar thần kinh. Vắc xin Shingrix được nghiên cứu, phát triển và sản xuất bởi tập đoàn hàng đầu thế giới về dược phẩm và chế phẩm sinh học Glaxosmithkline (GSK) – Bỉ.
Vaccine Shingrix được chỉ định tiêm cho người lớn từ 50 tuổi trở lên và người lớn từ 18 tuổi trở lên có nguy cơ cao mắc Zona thần kinh (người suy giảm miễn dịch, ức chế miễn dịch hoặc có khả năng ức chế miễn dịch do mắc bệnh hoặc đang sử dụng liệu pháp điều trị…) Vaccine Shingrix được dùng tiêm bắp với 2 mũi tiêm (mỗi mũi 0,5 ml). Vắc xin có hiệu quả phòng ngừa zona thần kinh lên đến 97% ở người từ 50 tuổi trở lên và đến 87% trên người từ 18 tuổi bị suy giảm miễn dịch do bệnh lý đồng thời giảm biến chứng đau thần kinh sau zona và các biến chứng khác hơn 90%.
Các chuyên gia khuyến cáo, ngay cả khi đã tiêm phòng vắc xin thủy đậu hoặc vắc xin zona, nguy cơ mắc bệnh vẫn có thể xảy ra nếu hệ miễn dịch suy yếu. Do đó, việc chủ động bảo vệ sức khỏe, phát hiện sớm và điều trị đúng cách vẫn đóng vai trò quan trọng trong phòng ngừa và kiểm soát bệnh zona thần kinh.
