Trẻ em bước vào tuổi dậy thì có thể trở nên nhạy cảm, dễ cáu gắt, trở nên độc lập hơn và quan tâm nhiều hơn đến ngoại hình của mình. Sự thay đổi tâm lý tuổi dậy thì này khiến không ít cha mẹ cảm thấy lúng túng trong cách ứng xử và chăm sóc con. Theo dõi bài viết dưới đây để chủ động nhận biết những thay đổi về tâm sinh lý tuổi mới lớn và tham khảo các cách chăm sóc sức khoẻ tinh thần phù hợp!
Cách nhận biết trẻ dậy thì
Khi trẻ bước vào giai đoạn dậy thì (8 - 13 tuổi đối với bé trai) và (9 - 14 tuổi đối với bé gái), cơ thể và tâm sinh lý của các con bắt đầu có sự chuyển biến rất lớn. Trước khi tìm hiểu về tâm sinh lý tuổi dậy thì, cha mẹ có thể nhận biết trẻ đã bước vào giai đoạn dậy thì hay chưa dựa vào sự thay đổi về mặt thể chất dưới đây:
Đối với bé gái
- Ngực phát triển: Ngực bắt đầu nhú lên, sau đó tăng dần về kích thước và thay đổi hình dáng.
- Lông mu, lông nách xuất hiện: Lông bắt đầu mọc ở vùng kín và dưới cánh tay.
- Xuất hiện kinh nguyệt: Sau một thời gian phát triển, bé gái sẽ có kỳ kinh nguyệt đầu tiên. Một số trẻ có thể bị đau bụng kinh, với mức độ đau âm ỉ hoặc dữ dội ở vùng bụng dưới.
- Mồ hôi và bã nhờn tiết nhiều hơn: Da có thể trở nên dầu hơn, dễ xuất hiện mụn và cơ thể có mùi rõ hơn.
- Chiều cao tăng nhanh: Trẻ có thể cao thêm khoảng 8 – 10 cm mỗi năm trong giai đoạn dậy thì.
- Cân nặng và vóc dáng thay đổi: Cơ thể tăng cân, phần mỡ thường tập trung nhiều hơn ở hông, đùi, cánh tay và ngực.
Đối với bé trai
- Tinh hoàn phát triển: Đây thường là dấu hiệu đầu tiên của tuổi dậy thì, tinh hoàn tăng kích thước và da bìu có thể trở nên sẫm màu, mỏng hơn.
- Dương vật phát triển: Sau khi tinh hoàn bắt đầu lớn lên, dương vật cũng dần tăng kích thước.
- Lông mu xuất hiện: Lông bắt đầu mọc quanh gốc dương vật, sau đó có thể lan rộng hơn.
- Xuất hiện mộng tinh: Trẻ có thể xuất tinh trong lúc ngủ. Đây là hiện tượng sinh lý bình thường ở tuổi dậy thì.
- Cơ bắp phát triển: Cơ thể bắt đầu tăng khối lượng cơ, vùng ngực và vai có thể rộng hơn.
- Giọng nói trầm hơn: Thanh quản phát triển khiến giọng nói thay đổi, thường trở nên trầm và ồm hơn.
- Da tiết nhiều dầu, dễ nổi mụn: Hoạt động của tuyến bã nhờn tăng lên khiến trẻ dễ bị mụn trứng cá.
- Chiều cao tăng nhanh: Bé trai có thể tăng khoảng 8 – 10 cm mỗi năm trong giai đoạn phát triển mạnh của tuổi dậy thì.

Một trong các dấu hiệu của tuổi dậy thì là chiều cao tăng nhanh
Những thay đổi tâm lý tuổi dậy thì
Tâm sinh lý tuổi dậy thì là một phần tự nhiên của tuổi trưởng thành, đánh dấu sự chuyển tiếp từ một đứa trẻ sang thanh thiếu niên. Đây có thể là khoảng thời gian khó khăn đối với gia đình bởi bé sẽ phát sinh những cảm xúc phức tạp, đôi khi khó có thể lý giải đối với cả bản thân bé và người lớn. Quá trình này sẽ diễn ra trong vòng 18 tháng hoặc kéo dài tới 5 năm. Những biến đổi điển hình của bé ở độ tuổi này có thể kể đến như:
- Khát khao khám phá bản thân: Một trong số những đặc trưng của tâm sinh lý tuổi mới lớn là các bé luôn khao khát tìm hiểu về bản thân (sở trường, sở đoản, ước mơ, xu hướng giới tính, cảm xúc). Do đó, con sẽ có xu hướng muốn đến nhiều môi trường mới, tò mò với những điều chưa có kinh nghiệm và giao lưu với nhiều người bạn mới. Đây cũng là nền tảng để con hoàn thiện tính cách và bản sắc cá nhân hoàn chỉnh hơn.
- Độc lập và có chính kiến riêng: Dưới sự ảnh hưởng của tâm lý tuổi dậy thì, con bắt đầu có suy nghĩ riêng, muốn làm mọi thứ một mình và tin rằng ý kiến của mình là đúng. Sự thay đổi về tâm sinh lý tuổi mới lớn này có thể tạo ra khoảng cách giữa trẻ và những người xung quanh. Lời khuyên là các bậc phụ huynh nên cho con không gian riêng, để bé có thời gian tìm hiểu về bản thân và phát triển.
- Tò mò về cơ thể và bị thu hút bởi người khác giới: Do ảnh hưởng của tâm lý tuổi dậy thì, học sinh trong độ tuổi này khá tò mò về giới tính, dễ bị thu hút bởi người khác giới. Điều này dễ nhận thấy ở tâm lý tuổi dậy thì ở nam hơn với các hành động thủ dâm, tò mò về cơ thể bạn nữ,... Nếu cha mẹ không dành sự quan tâm đầy đủ, các bé có thể bắt đầu hẹn hò hoặc quan hệ tình dục sớm.
- Chăm chút ngoại hình: Trẻ trở nên nhạy cảm hơn về ngoại hình của mình, bắt đầu biết quan tâm tới quần áo mặc mỗi ngày. Đồng thời, bé cũng dễ cảm thấy tự ti, lo lắng trước những điểm khác biệt ở ngoại hình của mình như quá gầy, quá béo, ngực lớn, có mùi cơ thể,...
5 bất thường về tâm sinh lý tuổi dậy thì điển hình
Đứng trước sự thay đổi tâm sinh lý tuổi mới lớn rất lớn, nếu không nhận được sự quan tâm và chỉ dẫn kịp thời, các em có thể mắc các hội chứng tâm lý như:
Rối loạn tâm lý tuổi dậy thì
Tâm lý tuổi mới lớn khá nhạy cảm. Các em có xu hướng suy nghĩ nhiều và rất để ý đến ý kiến của người khác và các tác nhân từ bên ngoài. Nếu nền tảng tâm lý không vững vàng, các em khó có thể duy trì được trạng thái cảm xúc ổn định và có thể xuất hiện các triệu chứng về mặt cơ thể như:
- Biếng ăn
- Mất ngủ, ngủ không sâu
- Mệt mỏi, chán nản
- Dễ cáu gắt
- Lo âu
- Suy nghĩ lệch lạc
- Khóc cười vô cớ, dễ hoảng sợ
Khi rối loạn tâm lý tuổi dậy thì tiến triển nặng hơn, bé còn có thể bị rối loạn hành vi. Khi cảm xúc tiêu cực chuyển hoá thành hành động, các em có thể tấn công người khác, trộm cắp, tham gia nhiều trò chơi mạo hiểm,... Điều đáng nói là khi được can ngăn, khuyên bảo, các em lại có thái độ chống đối, dễ bị lôi kéo, rủ rê và phát triển lệch lạc.

Biểu hiện của rối loạn tâm lý tuổi dậy thì là mệt mỏi, chán nản
Sự trưởng thành về tâm sinh lý tuổi mới lớn xảy ra quá nhanh có thể khiến các em cảm thấy bị “ngợp”. Đồng thời, sự kỳ vọng của gia đình, tiêu chuẩn khắt khe dành cho bản thân và sự tiêu cực về vóc dáng, trình độ cá nhân cũng có thể trở thành nhân tố xúc tác làm các con bị căng thẳng, stress, suy nghĩ tiêu cực. Trường hợp xấu nhất là các em có thể mắc hội chứng trầm cảm tuổi dậy thì.
Biểu hiện của bệnh lý này là cảm giác buồn bã, chán nản, không quan tâm tới mọi thứ xung quanh, sống bi quan, thu mình và ngại giao tiếp với người xung quanh. Ths.BSNT Nguyễn Đình Nam (Phó Giám đốc Trung tâm Chăm sóc sức khoẻ tinh thần Phương Đông) trong quá trình thăm khám đã gặp không ít các trường hợp các bạn nhỏ mới lớn có xu hướng tự cô lập mình với thế giới bên ngoài, nhiều bạn đắm chìm vào các trò chơi điện tử hay mạng xã hội để quên đi thực tại. Theo thời gian, cuộc sống của các em trở nên nhàm chán, u uất, mất hy vọng vào tương lai và thiếu ý chí.
Để tránh tình trạng này diễn biến nặng, nếu phát hiện con em mình có các triệu chứng kể trên, các bậc phụ huynh nên chủ động đưa con đi thăm khám. Đặt lịch khám với các bác sĩ Chuyên khoa Tâm thần TẠI ĐÂY hoặc liên hệ HOTLINE 1900 1806!

ThS.BSNT Nguyễn Đình Nam khám Tâm thần tại Bệnh viện Đa khoa Phương Đông
Hội chứng tự ti
Một trong số các đặc điểm chung của tuổi mới lớn là các em mới đang ở giai đoạn tìm hiểu nên đôi khi chưa chấp nhận được một số khuyết điểm của bản thân mình. Nét tâm lý tuổi mới lớn này khiến các em cảm thấy mình kém cỏi, trở nên e dè, ngại tiếp xúc, không biết cách thể hiện bản thân. Kết quả là chỉ lời nhận xét hoặc thất bại nhỏ đã khiến các em dễ chán nản và mức các bệnh lý về sức khỏe tinh thần khác.
Xem thêm: Tâm thần phân liệt thể thanh xuân (Hebephrenia): Tâm lý tuổi dậy thì hay bệnh tâm thần?
Hướng dẫn cha mẹ khi chăm sóc con trong độ tuổi dậy thì
Để làm bạn, đồng hành cùng con vượt qua giai đoạn dậy thì nhẹ nhàng, thuận lợi, cha mẹ có thể tham khảo các gợi ý dưới đây:
- Bình tĩnh trò chuyện và lắng nghe con: Ở tuổi dậy thì, trẻ có thể trở nên nhạy cảm, dễ cáu gắt hoặc phản ứng mạnh trước những lời góp ý. Thay vì vội vàng trách mắng, cha mẹ nên giữ bình tĩnh, lắng nghe và tìm hiểu nguyên nhân đằng sau hành vi của trẻ. Nếu con mắc lỗi, hãy giải thích rõ điều chưa phù hợp và hướng dẫn trẻ sửa đổi. Ngược lại, nếu cha mẹ hiểu nhầm hoặc có lời nói khiến con tổn thương, đừng ngại xin lỗi. Việc thường xuyên trò chuyện giúp cha mẹ hiểu hơn về suy nghĩ, cảm xúc và những áp lực mà con đang gặp phải.
- Giải thích cho con hiểu những thay đổi ở tuổi dậy thì: Cha mẹ nên giúp trẻ hiểu rằng dậy thì là giai đoạn phát triển tự nhiên, khi cơ thể và tâm lý có nhiều thay đổi để chuẩn bị bước vào tuổi trưởng thành. Hãy giải thích trước cho con về những thay đổi như phát triển chiều cao, mọc lông, thay đổi giọng nói, xuất hiện kinh nguyệt hoặc mộng tinh để trẻ không hoang mang. Bên cạnh đó, bạn cũng cần dành thời gian giáo dục giới tính, hướng dẫn trẻ cách chăm sóc cơ thể, bảo vệ vùng riêng tư và cách xử lý trong những tình huống không an toàn.
- Tôn trọng không gian riêng tư của trẻ: Khi lớn lên, trẻ bắt đầu có nhu cầu riêng tư và mong muốn được tự chủ hơn trong sinh hoạt cá nhân. Cha mẹ nên tập thói quen gõ cửa trước khi vào phòng, không tự ý xem đồ dùng cá nhân hoặc kiểm soát mọi hoạt động của con. Ở tuổi dậy thì, việc tò mò và tìm hiểu về cơ thể, bao gồm cả hành vi thủ dâm, có thể xuất hiện ở một số trẻ. Cha mẹ nên nhìn nhận vấn đề này bình tĩnh, tránh chế giễu, trách phạt hoặc khiến trẻ cảm thấy xấu hổ và hình thành sang chấn tâm lý về sau.
- Khuyến khích và ghi nhận những hành vi tích cực: Hãy động viên khi con có tiến bộ trong học tập, biết giúp đỡ người khác, chủ động làm việc nhà hoặc có cách ứng xử phù hợp. Sự ghi nhận đúng lúc giúp trẻ cảm thấy được công nhận, hình thành sự tự tin và có thêm động lực học tập, phát triển bản thân.
- Giúp trẻ xây dựng lối sống lành mạnh: Cha mẹ nên định hướng để con lựa chọn nội dung giải trí phù hợp với lứa tuổi, đồng thời hướng dẫn trẻ nhận biết và tránh xa nội dung độc hại, phản cảm hoặc có yếu tố bạo lực, xâm hại. Ngoài ra, hãy khuyến khích con tham gia hoạt động ngoại khóa, giao lưu bạn bè, tập luyện thể thao và phát triển sở thích cá nhân để giải tỏa căng thẳng, cân bằng cảm xúc.
- Dành thời gian quan tâm và đồng hành cùng con: Dù bận rộn với công việc, cha mẹ vẫn nên dành thời gian trò chuyện, ăn uống hoặc tham gia các hoạt động cùng con. Sự quan tâm thường xuyên giúp trẻ cảm thấy an toàn, dễ chia sẻ khó khăn và chủ động tìm đến cha mẹ khi cần hỗ trợ.
Bên cạnh đó, nếu trẻ thường xuyên buồn bã, lo âu, thu mình, mất hứng thú với các hoạt động yêu thích, thay đổi giấc ngủ hoặc có biểu hiện tự làm tổn thương bản thân, cha mẹ không nên chủ quan. Đây có thể là dấu hiệu cảnh báo vấn đề sức khỏe tâm thần cần được đánh giá. Khi những biểu hiện này kéo dài hoặc ảnh hưởng đến học tập, sinh hoạt, cha mẹ nên đưa trẻ đến gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được đánh giá kịp thời.

Cha mẹ nên đưa con đi kiểm tra sức khoẻ tinh thần nếu có các triệu chứng bất thường
Như vậy, tâm sinh lý tuổi dậy thì có nhiều biến đổi sẽ khiến tính cách và cách hành xử của con thay đổi. Để luôn là người đồng hành hữu ích, cha mẹ nên chủ động lắng nghe, dành cho con không gian riêng, đồng thời hướng dẫn trẻ chăm sóc cơ thể và xây dựng lối sống lành mạnh. Sự đồng hành đúng cách của gia đình sẽ giúp trẻ tự tin hơn, từng bước thích nghi với những thay đổi trong giai đoạn trưởng thành.