Virus Ebola: Cảnh báo từ một trong những dịch bệnh nguy hiểm nhất thế giới

Virus Ebola là gì? 

Ebola là một bệnh truyền nhiễm hiếm gặp nhưng cực kỳ nguy hiểm ở người, có khả năng tiến triển nặng và gây tử vong nếu không được phát hiện, điều trị và kiểm soát kịp thời. Bệnh do các chủng virus thuộc chi Ortho Ebolavirus, họ Filoviridae gây ra và được xếp vào nhóm bệnh có mức độ cảnh báo cao trên toàn cầu do khả năng lây lan nhanh trong cộng đồng.

Virus Ebola

Đến nay, các nhà khoa học đã xác định được 6 loại virus thuộc chi Ortho Ebolavirus. Trong đó, có 3 chủng từng gây ra nhiều đợt bùng phát dịch lớn và nghiêm trọng gồm:

• Virus Ebola (EBOV) – gây bệnh Ebola (EVD)
• Virus Sudan (SUDV) – gây bệnh do virus Sudan (SVD)
• Virus Bundibugyo (BDBV) – gây bệnh do virus Bundibugyo (BVD)

Bệnh Ebola được ghi nhận lần đầu tiên vào năm 1976 trong hai đợt bùng phát xảy ra gần như cùng thời điểm tại châu Phi. Một đợt xuất hiện ở Nzara – khu vực thuộc Nam Sudan ngày nay, do virus Sudan gây ra. Đợt còn lại xảy ra tại Yambuku, thuộc Cộng hòa Dân chủ Congo ngày nay, do virus Ebola gây bệnh. Vì ổ dịch nằm gần sông Ebola nên căn bệnh này được đặt tên theo con sông này.

Hiện nay, một số vaccine và thuốc điều trị đã được cấp phép sử dụng đối với bệnh do virus Ebola (EBOV) gây ra. Tuy nhiên, đối với các bệnh do virus Sudan (SUDV) hay virus Bundibugyo (BDBV), hiện vẫn chưa có vaccine hoặc phương pháp điều trị đặc hiệu được phê duyệt chính thức. Nhiều loại vaccine và thuốc tiềm năng vẫn đang trong quá trình nghiên cứu và phát triển.

Tại Việt Nam, nguy cơ bùng phát dịch Ebola được đánh giá ở mức thấp nhờ công tác kiểm soát dịch bệnh được triển khai hiệu quả và chưa ghi nhận ca mắc nào kể từ năm 2014 đến nay. Bên cạnh đó, World Health Organization khuyến nghị Việt Nam tiếp tục tăng cường các biện pháp phòng chống dịch, kiểm soát nhiễm khuẩn tại cơ sở y tế và nâng cao nhận thức cộng đồng nhằm hạn chế nguy cơ lây lan dịch bệnh trong tương lai.

Quá trình lây nhiễm của virus Ebola

Virus Ebola và bệnh do virus Ebola gây ra

Ghi chú: Nhiều hạt virus Ebola dạng sợi (màu xanh lam) đang nảy chồi từ một tế bào VERO E6 bị nhiễm mãn tính (màu vàng lục) trong ảnh hiển vi điện tử quét được tô màu kỹ thuật số này do Viện Dị ứng và Bệnh truyền nhiễm Quốc gia Hoa Kỳ (NIAID) sản xuất.  

Theo nhiều nghiên cứu, dơi ăn quả thuộc họ Pteropodidae được xem là vật chủ tự nhiên của virus Ortho Ebolavirus. Từ động vật mang mầm bệnh, virus có thể lây sang người thông qua tiếp xúc trực tiếp với máu, dịch tiết hoặc các cơ quan nội tạng của động vật nhiễm bệnh hoặc đã chết.

Những loài động vật có nguy cơ mang virus Ebola bao gồm:

• Dơi ăn quả
• Tinh tinh
• Khỉ
• Linh dương rừng
• Nhím và một số động vật hoang dã khác bị nhiễm bệnh hoặc chết do bệnh

Sau khi xâm nhập vào cơ thể người, virus Ebola tiếp tục lây truyền từ người sang người thông qua tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể của người mắc bệnh. Nguy cơ lây nhiễm đặc biệt cao khi da có vết thương hở hoặc virus tiếp xúc với niêm mạc như mắt, mũi, miệng.

Các con đường lây truyền phổ biến gồm:

• Tiếp xúc với máu hoặc dịch cơ thể của người mắc Ebola hoặc người đã tử vong do bệnh
• Tiếp xúc với chất nôn, nước tiểu, phân, nước bọt hoặc các dịch tiết khác chứa virus
• Chạm vào đồ vật, vật dụng hoặc bề mặt bị nhiễm dịch cơ thể từ người bệnh

Virus Ebola không lây truyền trước khi người nhiễm xuất hiện triệu chứng. Tuy nhiên, khi bệnh khởi phát, khả năng lây nhiễm sẽ tăng cao và kéo dài chừng nào virus còn tồn tại trong máu hoặc dịch cơ thể của người bệnh. Vì vậy, việc phát hiện sớm, cách ly và kiểm soát nhiễm khuẩn đóng vai trò quan trọng trong hạn chế sự bùng phát của dịch bệnh Ebola.

Dấu hiệu và triệu chứng của virus Ebola 

Virus Ebola có khả năng tiến triển nhanh và gây tổn thương đa cơ quan. Sau khi xâm nhập vào cơ thể, virus thường trải qua một giai đoạn ủ bệnh trước khi xuất hiện các triệu chứng lâm sàng.

Thời gian ủ bệnh của Ebola, tức khoảng thời gian từ khi nhiễm virus đến khi khởi phát triệu chứng, thường dao động trong khoảng 2–21 ngày

Các triệu chứng điển hình khi mắc virus Ebola

Trong giai đoạn đầu, các triệu chứng của bệnh Ebola thường xuất hiện đột ngột và dễ nhầm lẫn với nhiều bệnh nhiễm trùng khác. Người bệnh có thể gặp phải các biểu hiện như:

• Sốt cao
• Mệt mỏi kéo dài
• Cảm giác khó chịu toàn thân
• Đau cơ
• Đau đầu
• Đau họng

Khi bệnh tiến triển nặng hơn, virus có thể gây ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa và nhiều cơ quan trong cơ thể. Lúc này, bệnh nhân có thể xuất hiện thêm các triệu chứng:

• Nôn mửa
• Tiêu chảy
• Đau bụng
• Phát ban trên da
• Suy giảm chức năng gan và thận

Nhiều người cho rằng chảy máu là dấu hiệu điển hình của Ebola. Tuy nhiên, trên thực tế, triệu chứng này không phải lúc nào cũng xuất hiện và thường xảy ra ở giai đoạn muộn hơn của bệnh. Một số trường hợp có thể gặp tình trạng xuất huyết trong hoặc ngoài cơ thể như:

• Chảy máu mũi
• Chảy máu nướu răng
• Xuất huyết tiêu hóa hoặc đi ngoài ra máu

Ngoài các biểu hiện toàn thân, virus Ebola còn có khả năng tác động đến hệ thần kinh trung ương. Người bệnh có thể xuất hiện các rối loạn về ý thức và hành vi như lú lẫn, kích động, cáu gắt hoặc thay đổi hành vi bất thường.

Do các triệu chứng ban đầu của Ebola tương đối giống với nhiều bệnh lý nhiễm trùng khác, việc phát hiện sớm và cách ly kịp thời đóng vai trò rất quan trọng trong kiểm soát dịch bệnh và hạn chế nguy cơ lây lan trong cộng đồng.

Cách chẩn đoán virus Ebola

Trên thực tế lâm sàng, bệnh do virus Ebola gây ra thường khó phân biệt với nhiều bệnh truyền nhiễm khác như sốt rét, thương hàn, lỵ, viêm màng não hay các bệnh sốt xuất huyết do virus. Nguyên nhân là bởi các triệu chứng ở giai đoạn đầu thường khá giống nhau, bao gồm sốt cao, mệt mỏi, đau đầu, đau cơ hoặc rối loạn tiêu hóa. Vì vậy, việc chẩn đoán chính xác cần dựa vào các xét nghiệm chuyên sâu trong phòng thí nghiệm.

Để xác định một người có nhiễm virus Ortho Ebola Virus hay không, bác sĩ có thể chỉ định thực hiện các phương pháp chẩn đoán sau:

• Xét nghiệm RT-PCR (Reverse Transcription Polymerase Chain Reaction): Giúp phát hiện vật liệu di truyền của virus Ebola với độ chính xác cao.
• Xét nghiệm ELISA bắt giữ kháng thể: Hỗ trợ phát hiện kháng thể do cơ thể tạo ra để đáp ứng với virus.
• Xét nghiệm phát hiện kháng nguyên: Giúp nhận diện sự hiện diện của protein virus trong mẫu bệnh phẩm.
• Nuôi cấy tế bào để phân lập virus: Được sử dụng trong các phòng xét nghiệm chuyên biệt nhằm xác định và nghiên cứu virus Ebola.

Các mẫu bệnh phẩm thu thập từ người nghi nhiễm Ebola được đánh giá có nguy cơ sinh học đặc biệt cao do khả năng lây nhiễm mạnh của virus. Vì vậy, quá trình xét nghiệm đối với các mẫu chưa được bất hoạt phải được thực hiện trong điều kiện kiểm soát an toàn sinh học nghiêm ngặt ở mức tối đa nhằm hạn chế nguy cơ lây lan ra môi trường.

Ngoài ra, toàn bộ mẫu sinh học chưa bất hoạt cần được đóng gói theo hệ thống đóng gói ba lớp trong quá trình vận chuyển trong nước và quốc tế. Quy trình này giúp đảm bảo an toàn cho nhân viên y tế, phòng xét nghiệm cũng như cộng đồng trong quá trình xử lý và phân tích mẫu bệnh phẩm.

Phương pháp điều trị khi mắc virus Ebola 

Trong những năm gần đây, nhiều tiến bộ y học đã mở ra cơ hội cải thiện hiệu quả điều trị và kiểm soát dịch bệnh Ebola. Hiện nay, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã đưa ra các khuyến nghị điều trị cụ thể đối với bệnh do virus Ebola nhằm giảm nguy cơ biến chứng nghiêm trọng và tử vong.

Đối với bệnh do virus Ebola chủng Zaire gây ra, WHO khuyến nghị sử dụng các liệu pháp kháng thể đơn dòng, bao gồm mAb114 (Ansuvimab) và REGN-EB3 (Inmazeb)

Đây đều là các thuốc kháng thể đơn dòng có khả năng hỗ trợ trung hòa virus, giúp cải thiện tỷ lệ sống cho người bệnh khi được sử dụng sớm và đúng chỉ định.

Đối với các bệnh do những chủng virus Ebola khác gây ra như:

• Sudan virus disease (SVD)
• Bundibugyo virus disease (BVD)

Hiện vẫn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu được phê duyệt chính thức. Tuy nhiên, nhiều liệu pháp tiềm năng đang tiếp tục được nghiên cứu và phát triển. Đồng thời, các phác đồ điều trị hỗ trợ và thử nghiệm lâm sàng vẫn đang được triển khai nhằm nâng cao hiệu quả kiểm soát bệnh.

Vaccine phòng bệnh do virus Ebola

Bên cạnh điều trị, vaccine được xem là biện pháp quan trọng giúp kiểm soát và hạn chế nguy cơ bùng phát dịch Ebola. Hiện nay, đã có hai loại vaccine phòng bệnh Ebola được phê duyệt gồm Ervebo (Merck & Co.); Zabdeno và Mvabea

Trong đó, vaccine Ervebo được WHO khuyến nghị sử dụng trong các chiến dịch ứng phó với dịch bệnh Ebola, đặc biệt tại các khu vực có nguy cơ bùng phát cao hoặc đã ghi nhận ca bệnh xác định.

Khi xuất hiện ổ dịch Ebola được xác nhận, vaccine Ervebo có thể được triển khai như một phần trong chiến lược kiểm soát dịch, giúp giảm nguy cơ lây lan trong cộng đồng và bảo vệ những người có nguy cơ phơi nhiễm cao.

Điều trị hỗ trợ cho bệnh nhân mắc Ebola

Ngoài các thuốc đặc hiệu, người bệnh Ebola vẫn cần được điều trị hỗ trợ tích cực nhằm duy trì chức năng sống và hạn chế biến chứng nguy hiểm. Các biện pháp điều trị hỗ trợ thường bao gồm:

• Bù nước và điện giải đầy đủ
• Duy trì huyết áp và oxy máu ổn định
• Kiểm soát sốt và giảm đau
• Điều trị nhiễm trùng đi kèm nếu có
• Theo dõi sát các dấu hiệu suy đa cơ quan

Việc phát hiện sớm và điều trị kịp thời có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc nâng cao khả năng sống sót cho người bệnh mắc virus Ebola. 

Cách phòng ngừa và kiểm soát virus Ebola 

Kiểm soát dịch bệnh Ebola đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa nhiều biện pháp y tế và cộng đồng nhằm hạn chế nguy cơ lây lan, phát hiện sớm ca bệnh và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Các chiến lược kiểm soát hiện nay tập trung vào việc giám sát dịch tễ, chăm sóc điều trị, kiểm soát nhiễm khuẩn và nâng cao nhận thức phòng bệnh cho người dân.

Việc phòng chống dịch Ebola thường được triển khai thông qua nhiều biện pháp can thiệp quan trọng như chăm sóc lâm sàng cho người bệnh, giám sát và truy vết người tiếp xúc, xét nghiệm phát hiện virus, kiểm soát nhiễm khuẩn tại cơ sở y tế, tổ chức mai táng an toàn và tiêm vaccine phòng bệnh đối với các chủng virus Ebola đã có vaccine. Những biện pháp này đóng vai trò quan trọng trong việc hạn chế tốc độ lây lan và giảm nguy cơ bùng phát dịch trên diện rộng.

Vaccine phòng ngừa virus Ebola

Bên cạnh các biện pháp y tế chuyên sâu, nâng cao nhận thức cộng đồng về yếu tố nguy cơ và cách tự bảo vệ bản thân cũng là giải pháp cần thiết giúp giảm lây truyền từ người sang người. Các thông điệp truyền thông phòng bệnh thường tập trung vào những nội dung sau:

• Giảm nguy cơ lây truyền từ động vật sang người bằng cách hạn chế tiếp xúc với dơi ăn quả, khỉ hoặc động vật hoang dã nghi nhiễm bệnh. Đồng thời, cần tránh sử dụng hoặc ăn thịt động vật chưa được nấu chín kỹ nhằm hạn chế nguy cơ nhiễm virus.
• Giảm nguy cơ lây truyền từ người sang người do tiếp xúc trực tiếp với máu, dịch cơ thể hoặc vật dụng nhiễm mầm bệnh của người mắc Ebola. Người dân cần hạn chế tiếp xúc gần với bệnh nhân nghi nhiễm hoặc đã xác định mắc bệnh.
• Người bệnh Ebola cần được cách ly và điều trị tại các cơ sở y tế chuyên biệt để được chăm sóc đúng cách và hạn chế nguy cơ lây nhiễm cho người thân cũng như cộng đồng.
• Duy trì vệ sinh cá nhân và môi trường sống sạch sẽ cũng là yếu tố quan trọng trong phòng chống dịch bệnh. Việc rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, vệ sinh bề mặt tiếp xúc và tuân thủ hướng dẫn phòng dịch có thể giúp giảm nguy cơ lây nhiễm hiệu quả. 

Kết luận

Virus Ebola là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm với khả năng diễn tiến nhanh, tỷ lệ tử vong cao và nguy cơ bùng phát dịch lớn nếu không được kiểm soát kịp thời. Việc hiểu rõ đường lây truyền, dấu hiệu nhận biết và các biện pháp phòng ngừa đóng vai trò quan trọng trong hạn chế nguy cơ lây nhiễm cũng như bảo vệ sức khỏe cộng đồng..