Suy dinh dưỡng protein năng lượng: Các thể bệnh và hệ quả

Bệnh suy dinh dưỡng protein năng lượng là gì?

Suy dinh dưỡng protein – năng lượng (Protein–Energy Malnutrition, viết tắt là PEM) là tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng nghiêm trọng, xảy ra khi khẩu phần ăn không cung cấp đủ protein và năng lượng trong thời gian dài. Hệ quả là cơ thể không đáp ứng được nhu cầu chuyển hóa cơ bản, dẫn đến chậm tăng trưởng thể chất, suy giảm phát triển trí tuệ, đặc biệt rõ rệt ở trẻ em, đồng thời làm giảm khả năng lao động và miễn dịch ở người trưởng thành.

Mặc dù được gọi là suy dinh dưỡng do thiếu protein và năng lượng, nhưng trên thực tế, PEM không đơn thuần là thiếu hai thành phần này. Tình trạng bệnh thường đi kèm thiếu hụt đồng thời nhiều vi chất và đa chất dinh dưỡng quan trọng như vitamin, khoáng chất và các acid amin thiết yếu. Sự thiếu hụt kết hợp này khiến rối loạn chuyển hóa diễn ra phức tạp hơn, làm tăng nguy cơ suy giảm miễn dịch, nhiễm trùng tái diễn và tổn thương cơ quan nếu không được can thiệp kịp thời.

Các thể bệnh suy dinh dưỡng thường gặp

Suy dinh dưỡng tiến triển theo từng giai đoạn và phản ánh tình trạng thiếu hụt năng lượng kéo dài của cơ thể. Khi lượng calo đưa vào không đáp ứng đủ nhu cầu, cơ thể sẽ ưu tiên huy động mỡ dự trữ để tạo năng lượng. Khi nguồn mỡ cạn kiệt, quá trình chuyển hóa buộc phải phá hủy protein từ cơ vân và các cơ quan nội tạng nhằm duy trì sự sống. Giai đoạn này làm suy giảm nghiêm trọng chức năng miễn dịch, rối loạn chuyển hóa và có thể đe dọa tính mạng nếu không được can thiệp kịp thời.

Suy dinh dưỡng protein – năng lượng (PEM) gồm 3 thể bệnh chính:

Suy dinh dưỡng thể phù (Kwashiorkor)

Suy dinh dưỡng thể phù (Kwashiorkor)

Kwashiorkor là dạng suy dinh dưỡng thiếu protein trầm trọng trong khi lượng calo có thể vẫn tương đối đủ. Thể bệnh này thường gặp ở trẻ trên 1 tuổi, đặc biệt trong giai đoạn 1–3 tuổi, khi trẻ đã cai sữa nhưng chế độ ăn nghèo đạm. Ở người lớn, Kwashiorkor rất hiếm, tuy nhiên vẫn có thể xuất hiện ở phụ nữ tại các vùng xảy ra nạn đói hoặc khủng hoảng lương thực.

So với Marasmus, Kwashiorkor ít gặp hơn, nhưng lại có tiên lượng nặng. Thể bệnh này thường đi kèm tình trạng nhiễm trùng từ trung bình đến nặng, do suy giảm miễn dịch rõ rệt. Trẻ mắc Kwashiorkor thường đồng thời thiếu vi chất dinh dưỡng, đặc biệt là vitamin A, kẽm, và thiếu máu do thiếu sắt mức độ nặng, làm trầm trọng thêm tình trạng phù và tổn thương cơ quan.

Suy dinh dưỡng thể Marasmus

Suy dinh dưỡng thể Marasmus

Marasmus là dạng suy dinh dưỡng do thiếu hụt nghiêm trọng cả năng lượng và protein, thường xảy ra ở trẻ trong năm đầu đời, nhất là giai đoạn sơ sinh và nhũ nhi. Nguyên nhân phổ biến bao gồm cai sữa quá sớm, nuôi dưỡng không phù hợp hoặc khẩu phần ăn không đáp ứng nhu cầu phát triển.

Trẻ mắc Marasmus thường có biểu hiện sụt cân nhanh, teo cơ rõ, da nhăn nheo, ăn kém và sức đề kháng suy giảm. Tình trạng này khiến trẻ dễ mắc các bệnh nhiễm khuẩn, đặc biệt là tiêu chảy và nhiễm trùng hô hấp, tạo thành vòng xoắn bệnh lý làm suy dinh dưỡng ngày càng nặng hơn.

Suy dinh dưỡng thể Marasmic – Kwashiorkor

Marasmic–Kwashiorkor là thể trung gian giữa Kwashiorkor và Marasmus, đồng thời cũng là thể gặp khá phổ biến trên lâm sàng. Thể bệnh này xuất hiện khi trẻ mắc Kwashiorkor nhưng tiếp tục không được cung cấp đủ năng lượng, dẫn đến vừa thiếu protein, vừa thiếu calo nghiêm trọng.

Ở thể này, trẻ có thể vừa biểu hiện phù do thiếu protein, vừa có teo cơ và suy kiệt thể trạng, khiến việc điều trị trở nên phức tạp hơn và nguy cơ biến chứng cao nếu không được can thiệp dinh dưỡng và y tế kịp thời.

Xem thêm:

• Suy dinh dưỡng thể phù (Kwashiorkor) là gì? Dấu hiệu và cách nhận biết
  

Hệ quả của suy dinh dưỡng với sức khỏe

Suy dinh dưỡng là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu tác động tiêu cực đến sức khỏe và khả năng sống còn của trẻ em, đặc biệt trong giai đoạn những năm đầu đời – thời điểm cơ thể và não bộ phát triển mạnh mẽ nhất. Theo UNICEF, hiện nay trên toàn thế giới có khoảng 13,6 triệu trẻ em dưới 5 tuổi mắc suy dinh dưỡng cấp tính nặng, và tình trạng này có liên quan tới khoảng 20% các trường hợp tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi. Những con số này cho thấy suy dinh dưỡng không chỉ là vấn đề dinh dưỡng đơn thuần, mà còn là một thách thức y tế toàn cầu nghiêm trọng đối với trẻ em.

Suy dinh dưỡng dẫn đến nhiều hệ quả nghiêm trọng cho sức khỏe của trẻ

Những hệ quả chính của suy dinh dưỡng đối với sức khỏe trẻ em bao gồm:

Gia tăng nguy cơ tử vong do bệnh nhiễm trùng: Trẻ suy dinh dưỡng, đặc biệt là suy dinh dưỡng thể gầy còm nặng, có nguy cơ tử vong cao gấp khoảng 11 lần so với trẻ phát triển bình thường khi mắc các bệnh nhiễm trùng thường gặp như viêm phổi, tiêu chảy hoặc nhiễm trùng huyết. Trong đó, viêm phổi vẫn được ghi nhận là nguyên nhân nhiễm trùng gây tử vong hàng đầu ở trẻ em trên toàn cầu.

Tăng tỷ lệ mắc bệnh và kéo dài thời gian hồi phục: Suy dinh dưỡng làm suy yếu hệ miễn dịch, khiến trẻ dễ mắc bệnh hơn, bệnh tiến triển nặng hơn và thời gian hồi phục kéo dài. Điều này tạo nên một vòng xoắn bệnh lý nguy hiểm: nhiễm trùng làm trầm trọng thêm tình trạng suy dinh dưỡng, trong khi suy dinh dưỡng lại làm giảm khả năng chống đỡ của cơ thể trước bệnh tật.

Ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển não bộ và nhận thức: Dinh dưỡng đóng vai trò then chốt trong quá trình hình thành và phát triển não bộ, đặc biệt trong 5 năm đầu đời, khi não phát triển nhanh nhất cả về cấu trúc lẫn chức năng. Các nghiên cứu cho thấy, trẻ bị thiếu hụt dinh dưỡng sớm có nguy cơ chậm phát triển nhận thức, do não bộ không được cung cấp đầy đủ năng lượng và các vi chất thiết yếu như sắt, kẽm, i-ốt và acid béo cần thiết.

Suy giảm kỹ năng vận động và hành vi thích ứng: Trẻ suy dinh dưỡng thường gặp các vấn đề về phát triển vận động và khả năng thích nghi, bao gồm:

• Kỹ năng vận động thô và vận động tinh kém
• Hạn chế khả năng thích nghi với môi trường xung quanh
• Giảm khả năng tương tác xã hội và giao tiếp

Rối loạn ngôn ngữ và kỹ năng xã hội: Nhiều nghiên cứu ghi nhận trẻ suy dinh dưỡng có xu hướng phát triển ngôn ngữ chậm, gặp khó khăn trong việc diễn đạt cảm xúc, hạn chế giao tiếp và giảm khả năng hình thành cũng như duy trì các mối quan hệ xã hội so với trẻ được nuôi dưỡng đầy đủ.

Suy giảm trí nhớ và khả năng phối hợp vận động – thị giác: Suy dinh dưỡng có mối liên quan chặt chẽ với tình trạng giảm trí nhớ ngắn hạn và suy yếu khả năng phối hợp giữa mắt và tay, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến việc học tập, sinh hoạt và khả năng tiếp thu kiến thức của trẻ trong giai đoạn đi học.

Giảm chỉ số IQ theo mức độ suy dinh dưỡng: Nhiều bằng chứng khoa học cho thấy chỉ số IQ có xu hướng giảm tương ứng với mức độ nghiêm trọng của suy dinh dưỡng. Đáng lo ngại hơn, những tổn thương về trí tuệ này có thể kéo dài đến tuổi trưởng thành, đặc biệt nếu trẻ không được phát hiện và can thiệp dinh dưỡng kịp thời trong giai đoạn vàng phát triển.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ gây suy dinh dưỡng protein năng lượng

Suy dinh dưỡng protein năng lượng ở trẻ em là hậu quả của nhiều nguyên nhân kết hợp, liên quan chặt chẽ đến chế độ nuôi dưỡng, chăm sóc sức khỏe và điều kiện sống. Các nguyên nhân thường gặp bao gồm:

• Thiếu kiến thức dinh dưỡng trong chăm sóc trẻ, đặc biệt ở người mẹ hoặc người trực tiếp nuôi dưỡng, dẫn đến việc lựa chọn và phân bổ thực phẩm không phù hợp với nhu cầu phát triển của trẻ.
• Sữa mẹ không đủ hoặc nuôi con không đúng cách, khiến trẻ phải ăn nước cháo hoặc bột pha quá loãng, không đáp ứng đủ nhu cầu protein và năng lượng cần thiết.
• Bổ sung thức ăn không đúng thời điểm, cho ăn dặm quá sớm khi hệ tiêu hóa chưa hoàn thiện hoặc quá muộn làm trẻ thiếu hụt dưỡng chất trong giai đoạn tăng trưởng nhanh.
• Trẻ thường xuyên đau ốm, đặc biệt là các đợt bệnh tiêu hóa như tiêu chảy, làm giảm khả năng hấp thu dinh dưỡng và tăng nguy cơ mất chất.
• Chất lượng và số lượng bữa ăn không đảm bảo, khẩu phần nghèo protein, năng lượng và vi chất dinh dưỡng thiết yếu.
• Nhiễm trùng tái diễn như kiết lị, sởi, viêm đường ruột hoặc tiêu chảy kéo dài, khiến nhu cầu dinh dưỡng tăng cao nhưng lại không được bù đắp đầy đủ.

Bên cạnh các nguyên nhân trực tiếp, một số yếu tố nguy cơ làm gia tăng khả năng xuất hiện suy dinh dưỡng protein năng lượng ở trẻ, bao gồm:

• Sinh non, nhẹ cân hoặc suy dinh dưỡng bào thai, khiến trẻ có dự trữ dinh dưỡng kém ngay từ khi chào đời.
• Dị tật bẩm sinh như sứt môi, hở hàm ếch hoặc các bệnh tim bẩm sinh, gây khó khăn trong ăn uống và làm tăng nhu cầu năng lượng.
• Các bệnh lý di truyền, điển hình như hội chứng Down, thường đi kèm rối loạn chuyển hóa và chậm phát triển thể chất.
• Điều kiện môi trường sống không thuận lợi, bao gồm ô nhiễm môi trường, thiếu nước sạch, vệ sinh kém và hạn chế tiếp cận dịch vụ y tế – dinh dưỡng, thường gặp ở các khu vực kinh tế khó khăn.
• Cơ địa tiết dịch hoặc bệnh lý da mạn tính như chàm, làm tăng mất protein qua da và ảnh hưởng đến tình trạng dinh dưỡng toàn thân.

Đối tượng nguy cơ cao mắc suy dinh dưỡng protein năng lượng

Suy dinh dưỡng protein năng lượng có thể gặp ở trẻ em, người cao tuổi, người mắc bệnh mãn tính kéo dài hoặc những đối tượng có chế độ ăn không đầy đủ về số lượng và chất lượng dinh dưỡng. Ở giai đoạn nhẹ, tình trạng này thường biểu hiện bằng mệt mỏi, sụt cân và suy giảm sức đề kháng, khiến cơ thể dễ mắc các bệnh nhiễm trùng. Khi bệnh tiến triển nặng, khối cơ, mô mỡ và hệ miễn dịch bị tổn thương rõ rệt, làm gia tăng nguy cơ biến chứng và tử vong nếu không được can thiệp kịp thời.

Hiện nay, suy dinh dưỡng protein năng lượng vẫn là một trong những vấn đề sức khỏe cộng đồng đáng quan tâm nhất ở trẻ em, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 2009), khoảng 27% trẻ em dưới 5 tuổi tại các nước đang phát triển bị suy dinh dưỡng protein năng lượng ở các mức độ khác nhau. Tại Việt Nam, các số liệu dịch tễ cho thấy tỷ lệ suy dinh dưỡng ở trẻ em vẫn còn cao, với 15,3% trẻ nhẹ cân, 25,9% trẻ thấp còi và 6,6% trẻ gầy còm, phản ánh gánh nặng dinh dưỡng chưa được giải quyết triệt để trong cộng đồng.

Khi nào cần can thiệp và điều trị suy dinh dưỡng protein năng lượng?

Bác sĩ thường đánh giá và chẩn đoán suy dinh dưỡng protein năng lượng dựa trên nhiều yếu tố lâm sàng và cận lâm sàng, bao gồm: chiều cao, cân nặng, ngoại hình, tiền sử chế độ ăn, tốc độ tăng trưởng và tình trạng sụt cân so với chuẩn tăng trưởng theo tuổi và giới.

Trên thực tế, tình trạng thiếu dinh dưỡng thường có những biểu hiện khá rõ ràng như:

• Trẻ thiếu cân, cơ thể gầy gò, xương nhô rõ;
• Da khô, kém đàn hồi;
• Tóc khô, thưa, dễ gãy rụng;
• Trẻ chậm phát triển thể chất hoặc không đạt mức tăng cân mong đợi so với lứa tuổi;
• Thay đổi hành vi như cáu gắt, uể oải, chậm chạp hoặc lo lắng bất thường;
• Mức năng lượng thấp, dễ mệt mỏi hơn so với trẻ khỏe mạnh;
• Chán ăn hoặc ăn uống kém;
• Thường xuyên mắc bệnh và thời gian hồi phục kéo dài.

Khi trẻ bị suy dinh dưỡng do thiếu protein – năng lượng, tình trạng này thường không đơn độc mà đi kèm với thiếu hụt vi chất dinh dưỡng như vitamin A, sắt, kẽm, cùng nhiều hệ quả sức khỏe khác. Trẻ có nguy cơ cao mắc các bệnh lý phối hợp như nhiễm khuẩn đường tiêu hóa, nhiễm trùng hô hấp, hội chứng kém hấp thu, thậm chí ảnh hưởng đến sự phát triển lâu dài hoặc làm nặng thêm các dị tật bẩm sinh sẵn có.

Do đó, nguyên tắc điều trị suy dinh dưỡng protein năng lượng cần được thực hiện toàn diện, bao gồm:

• Điều trị các bệnh lý và biến chứng kèm theo;
• Xây dựng chế độ ăn phù hợp với độ tuổi, tình trạng dinh dưỡng và khả năng tiêu hóa của trẻ;
• Bổ sung đầy đủ vitamin và khoáng chất thiết yếu nhằm phục hồi tăng trưởng và miễn dịch.

Bổ sung đầy đủ vitamin và protein cần thiết vào chế độ ăn hàng ngày

Với mức độ bệnh nhẹ: Trẻ thường có thể được điều trị ngoại trú tại nhà dưới sự theo dõi và tư vấn của bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng hoặc nhi khoa. Chế độ ăn của trẻ cần được điều chỉnh phù hợp; trong trường hợp trẻ còn bú mẹ, nên tiếp tục duy trì bú mẹ và kéo dài đến 18–24 tháng hoặc lâu hơn nếu có thể.

Cha mẹ và người chăm sóc cần chủ động phòng ngừa, phát hiện sớm các bệnh nhiễm trùng thường gặp ở trẻ suy dinh dưỡng để điều trị kịp thời, đồng thời theo dõi cân nặng và tốc độ tăng trưởng định kỳ nhằm điều chỉnh chế độ chăm sóc phù hợp.

Với mức độ bệnh nặng: Đặc biệt ở những trẻ bị suy dinh dưỡng protein năng lượng phức tạp, có biến chứng hoặc bệnh lý đi kèm, trẻ cần được điều trị nội trú theo phác đồ của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Việc điều trị trong môi trường y tế giúp kiểm soát tốt biến chứng, đảm bảo cung cấp dinh dưỡng an toàn và tăng khả năng phục hồi toàn diện cho trẻ.

Kết luận

Suy dinh dưỡng protein năng lượng không đơn thuần là vấn đề cân nặng hay hình thể, mà là một tình trạng bệnh lý toàn thân, tác động sâu sắc đến miễn dịch, tăng trưởng, chức năng cơ quan và tiên lượng sống còn. Mỗi thể bệnh phản ánh một cơ chế thiếu hụt khác nhau và kéo theo những hệ quả riêng biệt, từ chậm phát triển, suy giảm miễn dịch cho đến biến chứng nội khoa nguy hiểm. Do đó, nhận diện đúng thể suy dinh dưỡng và can thiệp sớm, đúng hướng không chỉ giúp cải thiện thể trạng mà còn đóng vai trò then chốt trong bảo vệ sức khỏe lâu dài.