Tổn thương thần kinh mác: Hiểu đúng để tránh mất chức năng vận động

Thần kinh mác chung là gì?

Dây thần kinh mác chung

Thần kinh mác chung là một nhánh quan trọng của dây thần kinh tọa, có kích thước nhỏ hơn so với thần kinh chày và đảm nhiệm vai trò chi phối vận động và cảm giác cho vùng cẳng chân và bàn chân. Dây thần kinh này giúp kiểm soát các động tác như nâng bàn chân, duỗi các ngón chân và góp phần duy trì cảm giác ở mặt ngoài cẳng chân cũng như mặt mu bàn chân. Do nằm tương đối nông và gần bề mặt da, thần kinh mác chung dễ bị chèn ép hoặc tổn thương hơn so với nhiều dây thần kinh khác. Khi bị ảnh hưởng, người bệnh có thể xuất hiện tình trạng yếu hoặc liệt nhóm cơ nâng bàn chân, gây khó khăn khi đi lại và rối loạn cảm giác ở vùng bờ ngoài cẳng chân.

Về vị trí giải phẫu, thần kinh mác chung tách ra từ dây thần kinh tọa tại vùng khoeo chân, sau đó đi xuống phía ngoài cẳng chân. Trong quá trình di chuyển, dây thần kinh chạy dọc theo gân cơ nhị đầu đùi, rồi vòng quanh cổ xương mác – khu vực dễ bị chèn ép hoặc tổn thương. Tại đây, thần kinh tiếp tục phân chia thành hai nhánh chính gồm:

• Thần kinh mác sâu
• Thần kinh mác nông

Việc nắm rõ vị trí, cấu trúc và đường đi của thần kinh mác chung có ý nghĩa quan trọng trong thực hành lâm sàng. Kiến thức này giúp phát hiện sớm các dấu hiệu tổn thương thần kinh, góp phần phòng tránh chấn thương và hỗ trợ quá trình chẩn đoán, điều trị hiệu quả khi xảy ra các vấn đề liên quan đến hệ thần kinh ngoại biên. 

Sự khác biệt giữa dây thần kinh mác nông và dây thần kinh mác sâu là gì?

Dây thần kinh mác chung sau khi đi qua vùng đầu xương mác sẽ tách thành hai nhánh chính gồm dây thần kinh mác sâu và dây thần kinh mác nông, mỗi nhánh đảm nhiệm những chức năng vận động và cảm giác khác nhau ở cẳng chân và bàn chân.

Dây thần kinh mác sâu: Nhánh thần kinh này chạy dọc theo phần trước – trong của cẳng chân và đi xuống vùng cổ chân. Dây thần kinh mác sâu chủ yếu tham gia điều khiển vận động các cơ ở khoang trước cẳng chân, giúp thực hiện các động tác nâng bàn chân và duỗi các ngón chân. Ngoài ra, nó cũng cung cấp cảm giác cho vùng da giữa ngón chân cái và ngón chân thứ hai, một khu vực cảm giác đặc trưng của nhánh thần kinh này.

Dây thần kinh mác nông: Khác với nhánh sâu, dây thần kinh mác nông đi dọc theo mặt ngoài của cẳng chân. Chức năng chính của nhánh này là chi phối vận động cho các cơ ở khoang ngoài cẳng chân, hỗ trợ động tác nghiêng bàn chân ra ngoài. Đồng thời, dây thần kinh mác nông đảm nhận cảm giác cho phần lớn vùng da mặt ngoài cẳng chân và mu bàn chân, ngoại trừ khoảng da nhỏ giữa ngón chân cái và ngón thứ hai.

Ai có thể bị tổn thương thần kinh mác?

Tổn thương dây thần kinh mác có thể xảy ra ở bất kỳ đối tượng nào. Tuy nhiên, nguy cơ mắc tình trạng này thường cao hơn ở những người có bệnh lý nền, gặp chấn thương tại chi dưới hoặc có một số yếu tố nguy cơ nhất định ảnh hưởng đến hệ thần kinh và khả năng vận động.

Một số bệnh lý và tình trạng sức khỏe có thể làm tăng nguy cơ tổn thương dây thần kinh mác, bao gồm:

• Chứng chán ăn tâm thần
• Bệnh Charcot – Marie – Tooth (một bệnh lý thần kinh di truyền)
• Các bệnh viêm tự miễn như viêm khớp dạng thấp hoặc lupus ban đỏ
• Chấn thương vùng đầu gối hoặc mắt cá chân
• Chỉ số khối cơ thể (BMI) thấp
• Bệnh tiểu đường type II

Ngoài ra, nguy cơ tổn thương dây thần kinh mác cũng có thể tăng lên ở những người có thói quen hoặc tình trạng sinh hoạt gây chèn ép dây thần kinh trong thời gian dài, chẳng hạn như thường xuyên ngồi bắt chéo chân, bó bột chi dưới hoặc phải nằm bất động trên giường trong thời gian dài.

Việc nhận biết sớm các yếu tố nguy cơ có thể giúp phát hiện và can thiệp kịp thời, từ đó hạn chế các biến chứng ảnh hưởng đến chức năng vận động của chân và bàn chân.

Nguyên nhân nào dẫn đến tổn thương thần kinh mác?

Chèn ép dây thần kinh mác chung. 

Ghi chú: Bên trái - chèn ép dây thần kinh mác chung (CPN) tại đường hầm mác (vòng tròn) cơ mác dài (PL) gần cổ xương mác (vòng tròn). Bên phải - phân bố cảm giác của chèn ép dây thần kinh mác chung. Các nhãn khác là SN, dây thần kinh tọa; TN, dây thần kinh chày.

Thông thường, tổn thương dây thần kinh mác phát sinh do chấn thương ở đầu gối, cẳng chân hoặc mắt cá chân. Những chấn thương này bao gồm: 

• Gãy mắt cá chân 
• Gãy xương mác là tình trạng gãy xương dài ở phía ngoài cẳng chân.
• Trật khớp gối 
• Gãy xương đầu gối, 

Nếu bạn bị trật khớp gối, rất có thể bạn sẽ bị tổn thương dây thần kinh mác. Một số người có thể bị tổn thương dây thần kinh mác sau khi phẫu thuật hoặc đầu gối, chẳng hạn như thay khớp gối hoặc thay khớp hông. 

Những tổn thương này cũng có thể xảy ra khi có vật gì đó chèn ép (gây thêm áp lực lên) dây thần kinh mác. Bạn có thể bị tăng áp lực do cục máu đông, bó bột chân chặt, khối u. 

Triệu chứng của tổn thương dây thần kinh mác

Dấu hiệu đặc trưng nhất của tổn thương dây thần kinh mác là tình trạng bàn chân rủ (foot drop). Khi đó, người bệnh không thể gập cổ chân lên để đưa bàn chân về phía trước trong lúc bước đi. Thay vì bước bình thường, họ thường phải nhấc đầu gối cao hơn bình thường để tránh bàn chân kéo lê trên mặt đất. Tình trạng này khiến dáng đi trở nên bất thường và làm tăng nguy cơ vấp ngã khi di chuyển.

Hội chứng bàn chân rủ ở người bị tổn thương thần kinh mác

Ngoài biểu hiện bàn chân rủ, tổn thương dây thần kinh mác còn có thể gây ra nhiều triệu chứng khác liên quan đến vận động và cảm giác ở vùng cẳng chân và bàn chân, bao gồm:

• Khó hoặc không thể cử động bàn chân bình thường
• Không thể nâng các ngón chân hoặc gập cổ chân lên trên (gập mu bàn chân)
• Giảm hoặc mất cảm giác ở vùng cẳng chân ngoài và mu bàn chân
• Đau hoặc khó chịu tại bàn chân hoặc cẳng chân

Những triệu chứng này có thể xuất hiện ở nhiều mức độ khác nhau tùy theo mức độ tổn thương của dây thần kinh mác. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường sẽ giúp người bệnh được thăm khám và điều trị kịp thời, hạn chế nguy cơ ảnh hưởng lâu dài đến khả năng vận động.

Chẩn đoán và điều trị tổn thương dây thần kinh mác

Để chẩn đoán tổn thương dây thần kinh mác, bác sĩ thường tiến hành thăm khám lâm sàng và khai thác chi tiết các triệu chứng mà người bệnh gặp phải, chẳng hạn như yếu cơ, tê bì hoặc tình trạng bàn chân rủ. Bên cạnh đó, người bệnh cần cung cấp thông tin về tiền sử bệnh lý, chấn thương trước đó hoặc các yếu tố nguy cơ có thể ảnh hưởng đến chức năng thần kinh. Để xác định chính xác vị trí và mức độ tổn thương, bác sĩ có thể chỉ định một số xét nghiệm cận lâm sàng sau:

• Xét nghiệm hình ảnh: Bao gồm chụp CT, siêu âm hoặc chụp cộng hưởng từ (MRI) nhằm đánh giá cấu trúc mô mềm, xương và khu vực xung quanh dây thần kinh.
• Chụp cộng hưởng từ thần kinh (MR Neurography): Là kỹ thuật MRI chuyên sâu giúp quan sát rõ hơn cấu trúc và tổn thương của các dây thần kinh ngoại biên.
• Điện cơ đồ (EMG): Phương pháp đánh giá hoạt động của cơ khi được kích thích bởi tín hiệu thần kinh, từ đó xác định mức độ ảnh hưởng của tổn thương thần kinh đến chức năng cơ.
• Xét nghiệm dẫn truyền thần kinh: Được sử dụng để đo tốc độ và khả năng dẫn truyền xung điện dọc theo dây thần kinh, giúp phát hiện vị trí dây thần kinh bị chèn ép hoặc tổn thương.

Phương pháp điều trị tổn thương dây thần kinh mác sẽ được lựa chọn dựa trên vị trí tổn thương, nguyên nhân và mức độ nghiêm trọng của bệnh. Trong nhiều trường hợp, người bệnh có thể được điều trị bằng các phương pháp bảo tồn mà không cần phẫu thuật.

Vật lý trị liệu hay châm cứu là phương pháp điều trị cho người bệnh

• Sử dụng dụng cụ hỗ trợ chỉnh hình: Các thiết bị như nẹp cổ chân – bàn chân, miếng lót giày hoặc đai chỉnh hình có thể giúp cải thiện tư thế bàn chân và hỗ trợ người bệnh đi lại dễ dàng hơn.
• Vật lý trị liệu: Các bài tập phục hồi chức năng giúp tăng cường sức mạnh cơ, cải thiện độ linh hoạt và mở rộng phạm vi vận động của chi dưới.
• Luyện tập dáng đi: Người bệnh được hướng dẫn các kỹ thuật đi bộ đúng cách nhằm hạn chế tình trạng bàn chân rủ và giảm nguy cơ té ngã.

Trong một số trường hợp tổn thương nặng hoặc không đáp ứng với điều trị bảo tồn, bác sĩ có thể cân nhắc can thiệp phẫu thuật. Các phương pháp phẫu thuật thường được áp dụng bao gồm giải phóng chèn ép dây thần kinh, khâu nối thần kinh, ghép thần kinh, chuyển thần kinh hoặc chuyển gân để phục hồi chức năng vận động của chi. 

Cách giảm thiểu nguy cơ bị tổn thương dây thần kinh mác

Không có biện pháp nào có thể đảm bảo phòng tránh hoàn toàn tình trạng tổn thương dây thần kinh mác. Tuy nhiên, việc duy trì một số thói quen sinh hoạt lành mạnh và chú ý bảo vệ vùng đầu gối có thể giúp giảm nguy cơ chèn ép hoặc tổn thương dây thần kinh này. Một số cách hữu ích bao gồm:

• Hạn chế ngồi bắt chéo chân trong thời gian dài, vì tư thế này có thể gây chèn ép dây thần kinh mác ở vùng đầu xương mác.
• Tránh các hoạt động tạo áp lực kéo dài lên đầu gối, đặc biệt là khu vực phía ngoài hoặc phía sau khớp gối – nơi dây thần kinh mác đi qua và dễ bị tổn thương.
• Chủ động thăm khám và điều trị sớm khi xuất hiện các chấn thương ở chân hoặc các triệu chứng bất thường như tê bì, yếu cơ hoặc giảm cảm giác ở bàn chân và cẳng chân.

Việc nhận biết sớm các yếu tố nguy cơ và xử trí kịp thời không chỉ giúp hạn chế tổn thương dây thần kinh mác mà còn góp phần bảo vệ chức năng vận động của chân về lâu dài. 

Kết luận

Tổn thương thần kinh mác không chỉ gây tê bì hoặc yếu cơ đơn thuần mà còn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng đi lại và vận động hàng ngày. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường ở bàn chân và cẳng chân giúp người bệnh được thăm khám, chẩn đoán chính xác và can thiệp kịp thời. Khi nguyên nhân được xử lý đúng cách, nhiều trường hợp có thể phục hồi chức năng vận động đáng kể. Vì vậy, đừng chủ quan trước các biểu hiện như bàn chân yếu, khó nhấc mũi chân hoặc thay đổi dáng đi, bởi đó có thể là dấu hiệu cảnh báo tổn thương thần kinh mác cần được đánh giá sớm.