Tăng tyrosine máu là một rối loạn chuyển hóa hiếm gặp nhưng có thể để lại hậu quả nghiêm trọng nếu không được phát hiện sớm. Bệnh thường không biểu hiện rầm rộ ngay từ đầu, dễ bị bỏ sót. Trong khi đó, chỉ một sự rối loạn nhỏ trong quá trình chuyển hóa tyrosine cũng có thể dẫn đến tổn thương gan, thận và hệ thần kinh trung ương. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ những thông tin cốt lõi không nên bỏ qua về căn bệnh này.
Tyrosine là một acid amin quan trọng đối với cơ thể, tham gia vào quá trình tổng hợp nhiều chất sinh học thiết yếu như hormone tuyến giáp, catecholamine và melanin – sắc tố quyết định màu da, tóc và mắt. Trong một số trường hợp, nồng độ tyrosine trong máu có thể tăng cao hơn mức bình thường, tình trạng này được gọi là tăng tyrosin máu.
Tăng tyrosin máu có thể xuất hiện do nhiều nguyên nhân khác nhau, bao gồm rối loạn mắc phải sau sinh hoặc bệnh lý di truyền được truyền từ cha mẹ. Ở các trường hợp này, cơ thể không chuyển hóa tyrosine một cách hiệu quả, dẫn đến sự tích tụ của chất này trong máu.
Trong một số trường hợp, sự gia tăng tyrosine trong máu chỉ mang tính tạm thời, đặc biệt ở trẻ sơ sinh chưa hoàn thiện hệ enzyme chuyển hóa. Tuy nhiên, ở các thể di truyền, tăng tyrosin máu thường tiến triển nặng hơn và nếu không được chẩn đoán, điều trị kịp thời có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng liên quan đến gan, thần kinh và sự phát triển toàn diện của trẻ.
Tăng tyrosin máu thoáng qua ở trẻ sơ sinh
Về mặt sinh hóa, nồng độ tyrosine trong máu bình thường dao động khoảng 30–120 micromol/L. Đa số người bệnh không xuất hiện triệu chứng rõ ràng cho đến khi nồng độ tyrosine tăng cao, thường vượt quá 500 micromol/L, khi đó các biểu hiện lâm sàng mới bắt đầu xuất hiện và cần được can thiệp y tế.
Tăng tyrosin máu là tình trạng nồng độ acid amin tyrosine trong máu cao hơn bình thường, phản ánh sự rối loạn trong quá trình chuyển hóa tyrosine của cơ thể. Dựa trên cơ chế bệnh sinh, tình trạng này được chia thành hai nhóm nguyên nhân chính.
Thứ nhất là tăng tyrosin máu do thiếu hụt enzyme bẩm sinh: Bao gồm ba thể bệnh tyrosinemia di truyền là HT1, HT2 và HT3. Đây là nhóm nguyên nhân quan trọng nhất, thường khởi phát sớm và có nguy cơ gây tổn thương cơ quan nếu không được phát hiện kịp thời.
Thứ hai là tăng tyrosin máu mắc phải, có thể xảy ra tạm thời ở trẻ sơ sinh hoặc xuất hiện thứ phát do bệnh gan và một số rối loạn toàn thân khác như cường giáp hoặc bệnh scorbut (thiếu vitamin C).
Trong các thể di truyền, tyrosinemia type 1 (HT1) là dạng nặng nhất. Bệnh xảy ra do thiếu hụt enzyme fumarylacetoacetate hydrolase (FAH), nguyên nhân bắt nguồn từ đột biến gen FAH. Khi enzyme này không hoạt động, fumarylacetoacetate (FAA) – một chất trung gian độc hại – sẽ tích tụ trong tế bào gan và thận, gây tổn thương nghiêm trọng. Đồng thời, sự tích tụ FAA còn làm ức chế các enzyme khác tham gia vào quá trình phân giải tyrosine, khiến nồng độ tyrosine trong máu tăng cao. Tuy nhiên, mức tăng tyrosine trong HT1 thường không cao bằng tyrosinemia type 2.
Tyrosinemia di truyền type 2 (HT2), còn được gọi là hội chứng Richner–Hanhart, là hậu quả của sự thiếu hụt enzyme trực tiếp tham gia phân hủy tyrosine. Do đó, tyrosine và các sản phẩm chuyển hóa của nó tích tụ với nồng độ rất cao trong máu. Trong số các thể tyrosinemia di truyền, HT2 ghi nhận mức tyrosine cao nhất, đây cũng là đặc điểm quan trọng giúp hỗ trợ chẩn đoán bệnh.
Tyrosinemia di truyền type 3 (HT3) là thể hiếm gặp nhất. Bệnh liên quan đến thiếu hụt một enzyme khác trong chu trình chuyển hóa tyrosine, dẫn đến tăng nồng độ tyrosine máu mức độ nhẹ đến trung bình. Theo các dữ liệu y khoa hiện nay, nồng độ tyrosine trong HT3 thường không vượt quá 500 µmol/L, thấp hơn đáng kể so với HT1 và HT2.
Bên cạnh các thể bẩm sinh, tăng tyrosin máu mắc phải cũng có thể xuất hiện ở những giai đoạn khác nhau của cuộc đời. Phổ biến nhất là tăng tyrosin máu thoáng qua ở trẻ sơ sinh, đặc biệt ở trẻ sinh non. Nguyên nhân chủ yếu là do sự chưa hoàn thiện tạm thời của hệ enzyme chuyển hóa tyrosine hoặc chức năng gan chưa trưởng thành. Tình trạng này thường không gây triệu chứng lâm sàng rõ ràng và có xu hướng tự hồi phục theo thời gian mà không cần can thiệp đặc hiệu.
Tăng tyrosin máu là một nhóm rối loạn chuyển hóa di truyền, trong đó mức tyrosine trong máu tăng cao do thiếu hụt các enzyme cần thiết để chuyển hóa amino acid này. Biểu hiện lâm sàng của bệnh không đồng nhất, thay đổi tùy theo thể bệnh và mức độ nặng nhẹ.
HT1 là thể nặng nhất, thường biểu hiện sớm và có nguy cơ đe dọa tính mạng nếu không được điều trị kịp thời. Bệnh có thể xuất hiện dưới hai thể lâm sàng chính.
Thể cấp tính thường khởi phát trong 2 tháng đầu đời. Trẻ có thể xuất hiện hàng loạt dấu hiệu liên quan đến tổn thương gan và thận, bao gồm:
Nếu không được điều trị, trẻ mắc HT1 thể cấp có thể tiến triển suy gan nhanh, dẫn đến tử vong trong hai năm đầu đời.
Thể mạn tính của HT1 thường tiến triển chậm hơn nhưng vẫn tiềm ẩn nhiều biến chứng nghiêm trọng. Đặc trưng của thể này là bệnh gan mạn tính kèm theo còi xương do rối loạn chuyển hóa phosphate liên quan đến hội chứng Fanconi. Ngoài ra, người bệnh có thể gặp:
HT2 thường khởi phát trong năm đầu đời, chủ yếu ảnh hưởng đến mắt và da, trong khi gan và thận thường không bị tổn thương – đây là điểm khác biệt quan trọng so với HT1.
Biểu hiện ở mắt bao gồm nhạy cảm với ánh sáng, chảy nước mắt nhiều, do tình trạng viêm giác mạc dạng cành cây, gây ra bởi sự lắng đọng tinh thể tyrosine trên giác mạc.
Biểu hiện ở da là các mảng da dày, tăng sừng và đau, thường xuất hiện tại:
Khoảng 50% bệnh nhân HT2 có thể kèm theo thiểu năng trí tuệ ở các mức độ khác nhau, ảnh hưởng đến khả năng học tập và phát triển nhận thức.
HT3 là thể hiếm gặp hơn và có biểu hiện lâm sàng không ổn định. Phần lớn các triệu chứng liên quan đến hệ thần kinh, có thể dao động từ:
Tuy nhiên, cũng có những trường hợp không có triệu chứng lâm sàng rõ ràng, bệnh chỉ được phát hiện tình cờ qua xét nghiệm sinh hóa.
Tăng tyrosin máu thoáng qua ở trẻ sơ sinh thường không gây triệu chứng, được phát hiện qua chương trình sàng lọc sơ sinh khi nồng độ tyrosine máu tăng tạm thời. Tình trạng này thường tự cải thiện khi chức năng gan hoàn thiện.
Tương tự, tăng tyrosin máu liên quan đến rối loạn chức năng gan cũng có thể không biểu hiện triệu chứng rõ rệt, với mức tăng tyrosine nhẹ. Tuy nhiên, sự hiện diện của bệnh gan nền có thể làm phức tạp việc chẩn đoán và theo dõi bệnh.
Bệnh nếu không được điều trị kịp thời có thể gây ra các biến chứng về sức khỏe nghiêm trọng như:
Xem thêm:
Điều trị bệnh tăng tyrosin máu cần dựa trên cơ chế rối loạn chuyển hóa tyrosine và mức độ tổn thương cơ quan, đặc biệt là gan, thận và hệ thần kinh. Mục tiêu điều trị không chỉ dừng lại ở việc giảm nồng độ tyrosine trong máu, mà còn nhằm ngăn chặn sự tích tụ các chất chuyển hóa độc hại, giảm biến chứng lâu dài và cải thiện tiên lượng sống cho người bệnh. Can thiệp sớm được xem là yếu tố then chốt, ngay cả trong giai đoạn chờ kết quả xét nghiệm xác định thể bệnh.
Điều trị nội khoa hỗ trợ sớm trong quá trình tiến triển của bệnh
Điều trị nội khoa là phương pháp nền tảng trong kiểm soát tăng tyrosin máu, đặc biệt ở các thể bệnh di truyền. Thuốc được sử dụng phổ biến hiện nay là nitisinone, đã được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt.
Nitisinone hoạt động bằng cách ức chế enzyme tham gia vào chuỗi chuyển hóa tyrosine, từ đó làm giảm sự hình thành các chất trung gian độc hại gây tổn thương gan và thận. Nhiều bằng chứng lâm sàng cho thấy, điều trị sớm bằng nitisinone có thể cải thiện đáng kể tiên lượng bệnh và làm giảm nguy cơ tiến triển thành ung thư biểu mô tế bào gan.
Tuy nhiên, do thuốc làm gián đoạn quá trình phân giải tyrosine, nồng độ tyrosine trong máu có thể tăng cao, dẫn đến một số tác dụng không mong muốn như:
Vì vậy, người bệnh cần được theo dõi định kỳ các chỉ số sinh hóa, chức năng gan – thận và siêu âm hoặc chụp chiếu ổ bụng hàng năm.
Chế độ dinh dưỡng giảm protein chứa phenylalanine và tyrosine
Can thiệp dinh dưỡng giữ vai trò then chốt trong kiểm soát lâu dài bệnh tăng tyrosin máu và luôn song hành cùng điều trị nội khoa. Nguyên tắc chính là giảm tổng lượng protein trong khẩu phần, đặc biệt là các thực phẩm giàu phenylalanine và tyrosine – hai acid amin làm gia tăng nồng độ tyrosine trong huyết thanh.
Việc kiểm soát chế độ ăn giúp hạn chế sự tích tụ tyrosine, từ đó giảm nguy cơ biến chứng tại da, mắt và hệ thần kinh. Ở bệnh nhân tăng tyrosin máu type 2, các tổn thương da và giác mạc thường cải thiện rõ rệt và có thể trở về bình thường chỉ sau vài tuần tuân thủ chế độ ăn phù hợp.
Tuy nhiên, nếu hạn chế quá mức, người bệnh có thể gặp tình trạng thiếu phenylalanine – một acid amin thiết yếu cho phát triển não bộ, đặc biệt ở trẻ nhỏ. Trong những trường hợp này, bác sĩ có thể cân nhắc:
Đối với tăng tyrosin máu type 3, dù chế độ ăn hạn chế vẫn được khuyến cáo, nhưng hiện chưa có đủ bằng chứng khẳng định biện pháp này có thể ngăn ngừa hoặc đảo ngược hoàn toàn các bất thường thần kinh.
Ghép gan được lựa chọn trong trường hợp bệnh nhân không đáp ứng với các phương pháp điều trị trên
Ghép gan được xem là lựa chọn điều trị cuối cùng trong những trường hợp tăng tyrosin máu tiến triển nặng, khi điều trị nội khoa và dinh dưỡng không còn kiểm soát được bệnh. Chỉ định ghép gan thường được đặt ra khi bệnh nhân xuất hiện suy gan kéo dài hoặc phát triển ung thư gan dù đã điều trị tích cực.
Việc ghép gan giúp thay thế hoàn toàn gan bị tổn thương, đồng thời khắc phục khiếm khuyết chuyển hóa tyrosine tại gan. Sau ghép, nhiều bệnh nhân có thể cải thiện rõ rệt chức năng chuyển hóa và giảm nguy cơ biến chứng lâu dài.
Tuy nhiên, đây là phương pháp can thiệp phức tạp, đòi hỏi đánh giá chặt chẽ về chỉ định, theo dõi lâu dài sau ghép và tuân thủ điều trị ức chế miễn dịch nhằm phòng ngừa thải ghép.
Tăng tyrosine máu không chỉ là một bất thường về xét nghiệm sinh hóa mà là một bệnh lý chuyển hóa có thể ảnh hưởng sâu rộng đến sức khỏe nếu không được can thiệp kịp thời. Việc hiểu đúng bản chất bệnh, nhận diện sớm các dấu hiệu và tuân thủ điều trị đóng vai trò quyết định trong việc kiểm soát tiến triển và cải thiện chất lượng sống cho người bệnh. Trong bối cảnh y học hiện đại, tăng tyrosine máu hoàn toàn có thể được quản lý hiệu quả nếu được phát hiện sớm và theo dõi đúng cách
BỆNH VIỆN ĐA KHOA PHƯƠNG ĐÔNG
Địa chỉ: Số 9, Phố Viên, Phường Đông Ngạc, Thành phố Hà Nội, Việt Nam
Tổng đài tư vấn: 19001806
Website: https://benhvienphuongdong.vn
Lưu ý: Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, vui lòng liên hệ với Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên viên y tế để được tư vấn cụ thể.
Homocystin niệu khi nhận diện sớm các dấu hiệu và tuân thủ điều trị đóng vai trò then chốt trong việc ngăn ngừa biến chứng lâu dài.
