Thiếu Selen: Nhận diện sớm giúp bảo vệ sức khỏe lâu dài

Selen là gì? Đóng vai trò quan trọng thế nào tới sức khoẻ? 

Selen (Selenium) là một khoáng chất vi lượng thiết yếu, cơ thể chỉ cần với lượng rất nhỏ nhưng lại giữ vai trò quan trọng trong nhiều hoạt động sống. Selen có mặt tự nhiên trong nhiều loại thực phẩm hằng ngày và cũng được bổ sung thông qua các chế phẩm hỗ trợ sức khỏe khi cần thiết.

Selen là một khoáng chất vi lượng quan trọng đối với sức khỏe con người.

Về mặt sinh học, selen là thành phần cấu tạo của nhiều enzyme và protein quan trọng, đặc biệt là các selenoprotein, tham gia trực tiếp vào quá trình bảo vệ tế bào trước stress oxy hóa, duy trì tính toàn vẹn của DNA và hỗ trợ hệ miễn dịch hoạt động hiệu quả. Nhờ khả năng trung hòa các gốc tự do, selen góp phần làm chậm quá trình tổn thương tế bào và lão hóa sớm.

Selen cũng có mối liên hệ mật thiết với chức năng tuyến giáp, bởi khoáng chất này tham gia vào quá trình chuyển hóa hormone giáp, đặc biệt là việc chuyển thyroxine (T4) sang dạng hoạt động triiodothyronine (T3). Chính vì vậy, tuyến giáp là cơ quan có nồng độ selen cao nhất trên mỗi đơn vị mô. Tuy nhiên, xét trên tổng thể cơ thể, phần lớn selen lại được dự trữ ở mô cơ, chứ không tập trung chủ yếu tại tuyến giáp như nhiều người vẫn lầm tưởng.

Thiếu hụt selen gây ra những vấn đề gì? 

Selen là một vi chất thiết yếu, tham gia vào nhiều quá trình sinh học quan trọng của cơ thể như chống oxy hóa, điều hòa miễn dịch, chức năng tuyến giáp và sinh sản. Khi cơ thể thiếu hụt selen, nhiều cơ quan có thể bị ảnh hưởng, gây ra các rối loạn sức khỏe từ nhẹ đến nghiêm trọng. Cụ thể:

• Các vấn đề về tim mạch: Thiếu selen có liên quan mật thiết đến các rối loạn tim mạch, biểu hiện bằng phì đại cơ tim, suy tim, rối loạn nhịp tim, bất thường điện tâm đồ (ECG) và trong trường hợp nặng có thể dẫn đến sốc tim. Nếu không được bổ sung kịp thời, tình trạng này có thể tiến triển thành bệnh cơ tim sung huyết, làm suy giảm nghiêm trọng chức năng bơm máu của tim.
• Suy giảm hệ miễn dịch: Selen đóng vai trò quan trọng trong việc kích hoạt và duy trì hoạt động của hệ miễn dịch. Khi thiếu selen, cơ thể dễ rơi vào trạng thái suy giảm miễn dịch, khiến các virus vốn tồn tại âm thầm có thể trở thành tác nhân gây bệnh. Ở người mắc viêm gan B hoặc C, thiếu selen có thể làm bệnh tiến triển nặng hơn. Đối với bệnh nhân HIV, nồng độ selen trong huyết tương giảm thường đi kèm với sự suy giảm số lượng tế bào CD4 (lympho T hỗ trợ), làm tăng nguy cơ nhiễm trùng cơ hội.
• Rối loạn chức năng tuyến giáp: Selen phối hợp với các vi chất như iod, kẽm, đồng để đảm bảo quá trình tổng hợp và chuyển hóa hormone tuyến giáp. Khi cơ thể thiếu selen, tuyến giáp có nguy cơ hoạt động kém hiệu quả hoặc rối loạn. Người bệnh thường xuất hiện các triệu chứng như mệt mỏi kéo dài, uể oải, giảm tập trung, suy giảm trí nhớ, chán ăn, tâm trạng trầm buồn hoặc dễ trầm cảm.
• Ảnh hưởng đến não bộ và hệ thần kinh: Thiếu selen có thể tác động tiêu cực đến chức năng thần kinh trung ương, gây tâm trạng chán nản, lo âu, thậm chí xuất hiện hành vi kích động ở một số trường hợp. Ngoài ra, selen còn tham gia vào quá trình điều hòa chất dẫn truyền thần kinh. Nhiều nghiên cứu cho thấy, ở bệnh nhân Alzheimer, nồng độ selen trong mô não chỉ đạt khoảng 60% so với người khỏe mạnh, cho thấy mối liên quan giữa thiếu selen và suy giảm nhận thức.
• Các vấn đề về xương khớp: Thiếu selen được ghi nhận có liên quan đến bệnh Kashin–Beck, một bệnh lý xương khớp mạn tính. Biểu hiện thường gặp bao gồm biến dạng xương, hạn chế vận động, khớp to bất thường và giảm khả năng lao động, đặc biệt ở trẻ em và thanh thiếu niên tại các vùng thiếu hụt vi chất.
• Vô sinh và suy giảm khả năng sinh sản: Tình trạng thiếu selen có thể ảnh hưởng đến khả năng sinh sản ở cả nam và nữ. Ở nam giới, selen tham gia vào quá trình sinh tổng hợp testosterone và phát triển tinh trùng, giúp bảo vệ tinh trùng khỏi stress oxy hóa. Ở nữ giới, selen đóng vai trò trong quá trình phát triển phôi và duy trì môi trường thuận lợi tại tử cung. Vì vậy, thiếu selen thường được ghi nhận ở những người gặp khó khăn trong vấn đề sinh sản.

Xem thêm:

• Suy tim: Căn bệnh nguy hiểm ảnh hưởng tới chất lượng cuộc sống
  
• Testosterone được sinh sản ra ở đâu? Hormone có vai trò gì?
  

Nguyên nhân nhân nào dẫn đến tình trạng thiếu hụt selen

Mặc dù nhu cầu selen của cơ thể tương đối thấp, nhưng tình trạng thiếu hụt selen lại không hiếm gặp, đặc biệt ở những người có chế độ ăn uống thiếu cân đối hoặc kém đa dạng thực phẩm. Khi lượng selen đưa vào không đáp ứng đủ nhu cầu sinh lý, các chức năng chống oxy hóa và miễn dịch của cơ thể có thể bị ảnh hưởng.

Theo các chuyên gia dinh dưỡng, nguyên nhân phổ biến nhất của thiếu selen là do khẩu phần ăn không cung cấp đủ vi chất này. Ở một số khu vực địa lý, đất và nguồn thực phẩm tự nhiên nghèo selen, khiến người dân có nguy cơ thiếu hụt kéo dài dù không có biểu hiện rõ ràng ban đầu.
Đáng chú ý, nhiều nghiên cứu cho thấy thiếu selen thường đi kèm với thiếu vitamin E, do hai vi chất này có vai trò hỗ trợ lẫn nhau trong hệ thống chống oxy hóa của cơ thể. Khi đồng thời thiếu hụt, nguy cơ tổn thương tế bào và suy giảm miễn dịch càng tăng cao.

Bên cạnh yếu tố môi trường và chế độ ăn, một số tình trạng bệnh lý có thể làm tăng nguy cơ thiếu selen, ngay cả khi người bệnh vẫn được cung cấp selen qua thực phẩm hằng ngày. Những trường hợp này bao gồm:

Những người mắc bệnh thận có nguy cơ mắc bệnh cao

• Người mắc bệnh thận mạn và đang chạy thận nhân tạo, do selen có thể bị thất thoát trong quá trình lọc máu;
• Người bị rối loạn tiêu hóa mạn tính, điển hình là bệnh Crohn, khiến khả năng hấp thu vi chất tại ruột non bị suy giảm;
• Người nhiễm HIV, do rối loạn miễn dịch và tăng nhu cầu chuyển hóa các chất chống oxy hóa.

Ở những đối tượng có các bệnh lý kể trên, khả năng hấp thu và sử dụng selen của cơ thể thường bị suy giảm, dẫn đến thiếu hụt chức năng dù khẩu phần ăn về lý thuyết vẫn đáp ứng đủ lượng selen cần thiết. Vì vậy, nhóm người này cần được theo dõi dinh dưỡng và đánh giá vi chất định kỳ để phát hiện sớm và bổ sung kịp thời khi cần thiết.

Cách cân bằng và khắc phục tình trạng thiếu selen 

Selen là một vi chất thiết yếu, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ tế bào khỏi stress oxy hóa, hỗ trợ miễn dịch, chức năng tuyến giáp và duy trì sức khỏe tim mạch. Thiếu selen kéo dài có thể ảnh hưởng tiêu cực đến thể trạng, khả năng đề kháng và quá trình chuyển hóa của cơ thể.

Hiện nay, có 2 cách chính để bổ sung và cân bằng selen, bao gồm bổ sung qua thực phẩm tự nhiên và sử dụng các sản phẩm bổ sung chứa selen.

Bổ sung selen qua thực phẩm

Selen có mặt trong cả thực phẩm nguồn gốc thực vật và động vật, tuy nhiên hàm lượng có thể thay đổi tùy vào đất trồng và môi trường sống.

Bổ sung selen qua thực phẩm

Ở nhóm thực vật: Selen thường được tìm thấy trong các loại cây họ đậu, táo, tỏi, ngũ cốc nguyên hạt, nấm và bắp cải. Đáng chú ý, đậu xanh nảy mầm là nguồn cung cấp selen sinh học cao, dễ hấp thu và phù hợp với nhiều đối tượng, bao gồm cả trẻ em và người cao tuổi.

Ở nhóm động vật: Selen hiện diện trong cua, cá, tôm, thịt lợn, thịt bò và trứng. Trong đó, gan cá và da cá là những bộ phận có hàm lượng selen cao nhất, tiếp đến là thịt lợn nạc, tôm đồng và lòng đỏ trứng. Các nghiên cứu cho thấy, hàm lượng selen trong cá biển và cá nước ngọt tương đối tương đương, do đó người tiêu dùng có thể linh hoạt lựa chọn theo điều kiện và khẩu vị.

Sử dụng các sản phẩm bổ sung có chứa selen

Bên cạnh nguồn thực phẩm tự nhiên, nhiều người lựa chọn sản phẩm bổ sung selen để đảm bảo nhu cầu vi chất hằng ngày, đặc biệt trong trường hợp ăn uống kém đa dạng hoặc có nguy cơ thiếu hụt. Hiện nay, selen trong các sản phẩm chăm sóc sức khỏe thường được bào chế ở dạng selen hữu cơ hoặc vô cơ, với hàm lượng đã được cân đối theo khuyến cáo dinh dưỡng.

Việc sử dụng các sản phẩm bổ sung ngày càng được nhiều gia đình lựa chọn nhờ tính tiện lợi, dễ sử dụng và khả năng kiểm soát liều lượng. Tuy nhiên, để đảm bảo an toàn, người dùng nên tuân thủ liều khuyến nghị và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế, tránh lạm dụng vì thừa selen cũng có thể gây tác dụng không mong muốn.

Kết luận

Thiếu Selen có thể khởi phát âm thầm nhưng hệ quả lại kéo dài và ảnh hưởng đến nhiều cơ quan quan trọng trong cơ thể. Việc nhận diện sớm các dấu hiệu, hiểu rõ nguyên nhân và bổ sung đúng cách sẽ giúp giảm thiểu nguy cơ rối loạn miễn dịch, tuyến giáp và các bệnh lý mạn tính liên quan. Chủ động chăm sóc dinh dưỡng ngay từ hôm nay chính là cách đơn giản nhưng hiệu quả để bảo vệ sức khỏe lâu dài.