Chấn thương mắt: Phân loại, nguyên nhân và hướng xử trí

Chấn thương mắt là như thế nào?

Chấn thương mắt là một dạng tổn thương do các tác nhân cơ học, hóa học hoặc vật lý. Bất kỳ vị trí nào trên cấu trúc mắt cũng đều có khả năng bị thương, từ mi mắt, lệ bộ đến nhãn cầu. Tùy trường hợp, mức độ tác động sẽ rất nhẹ hoặc phức tạp, để lại những di chứng nặng nề.

Mắt có thể bị chấn thương trong nhiều hoàn cảnh khác nhau, song phổ biến nhất liên quan đến tai nạn sinh hoạt, giao thông, học đường hoặc thể thao. Những tai nạn thị giác thường có những đặc điểm sau:

• Chấn thương trong sản xuất công nghiệp xảy ra do các mảnh kim loại văng ra từ các thiết bị có tốc độ vòng quay lớn, ảnh hưởng đến nội nhãn nên cần được xử trí chuyên khoa sớm.
• Chấn thương trong sản xuất nông nghiệp thường liên quan đến tình trạng nhiễm khuẩn từ hóa chất, phân súc vật hoặc vật dụng làm đồng.
• Chấn thương do hỏa khí rất hiếm gặp nhưng có thể gây tổn thương ở cả hai bên mắt, tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trùng và tổn thương phối hợp ở các cơ quan khác trên cơ thể.

Chấn thương mắt gây nên bởi nhiều nguyên nhân như tai nạn lao động, thể thao hoặc hoả khí

Phân loại chấn thương mắt

Phân loại chấn thương mắt theo cơ chế tác động, vị trí giải phẫu giúp đánh giá chính xác mức độ tổn thương, xác định phương án xử trí và tiên lượng phục hồi thị lực. Cụ thể như sau:

Theo cơ chế tác động

Dựa theo cơ chế tác động, chấn thương mắt tiếp tục được phân chia thành các nhóm khác nhau nhằm phản ánh đúng bản chất lực và hình thái tác động:

• Đụng dập: Mắt chịu lực với các vật đầu tù với gia tốc lớn, dẫn đến nứt rách, xuất huyết hoặc thay đổi áp lực trong mô và tổ chức nhãn cầu.
• Vết thương xuyên: Là dạng chấn thương do vật sắc nhọn tác động với lực mạnh gây đứt hoặc rách mô tại vị trí xếp xúc. Tùy tác nhân, dị vật có thể tồn tại trong tổ chức hoặc không, ảnh hưởng ít nhiều đến tiên lượng và khả năng điều trị.

Dù mắt bị đụng dập hay vết thương xuyên đều tiềm ẩn những rủi ro về chức năng thị giác

Theo vị trí giải phẫu

Việc phân loại dựa theo cấu trúc của cơ quan thị giác bị ảnh hưởng hỗ trợ xác định vùng tổn thương, mức độ lan rộng và nguy cơ ảnh hưởng đến khả năng nhìn. Cụ thể:

• Chấn thương nhãn cầu là sự tổn thương ở lớp vỏ và một số thành phần lân cận khác, nguy cơ di chứng nặng nề đến thị lực.
• Chấn thương phần phụ nhãn cầu là sự tổn thương các bộ phận mi mắt, bộ lệ, xương hốc mắt, mạch máu, mô tổ chức, cơ vận nhãn hoặc thần kinh hốc mắt. Tình trạng này thường đi kèm với những sang chấn khác vùng đầu mặt.

Nguyên nhân gây chấn thương mắt

Nguyên nhân gây chấn thương mắt rất đa dạng, có thể liên quan đến tác động cơ học, hóa chất, dị vật hoặc yếu tố vật lý khác. Điều này ảnh hưởng ít nhiều đến cấu trúc, chức năng thị giác, từ đơn giản đến nghiêm trọng.

Do hóa chất

Là tình trạng mắt tiếp xúc trực tiếp với các hóa chất lỏng hoặc hơi hóa chất như xà phòng, kem chống nắng hoặc keo xịt tóc; nhưng chỉ gây kích ứng tạm thời. Đổi lại với trường hợp bỏng do axit mạnh, kiềm có tính ăn mòn cao, cấu trúc mắt có thể chịu tổn thương nghiêm trọng.

Nếu mắt tiếp xúc với axit mạnh, kiềm ăn mòn cần xử trí phòng ngừa tổn thương tiến triển

Xuất huyết dưới kết mạc

Xuất huyết dưới kết mạc là hiện tượng máu tụ lại trên bề mặt tròng trắng mắt, xuất hiện sau chấn thương hoặc tự phát triển. Tuy nhiên mức độ xuất huyết không phản ứng hoàn toàn sự nghiêm trọng, đa số có thể tự thuyên giảm và hồi phục sau khoảng 1 tuần chăm sóc tại nhà.

Trầy xước giác mạc

Xước giác mạc thường xảy ra khi mắt vô tình va quệt với đồ chơi, móng tay trẻ em, cạnh giấy, cành cây hoặc dùng kính áp tròng quá lâu. Người bệnh có thể nhận diện nhanh qua những triệu chứng như cộm, xốn mắt, đau nhức hoặc chảy nước mắt sống.

Viêm mống mắt

Viêm mống mắt nếu do chấn thương thường khởi phát từ việc mắt phải chịu lực mạnh bằng nắm đấm, gây hoặc túi khí ô tô bung ra. Khi bộ phận chứa các cơ điều hòa ánh sáng qua đồng tử bị tổn thương, chức năng thị giác sẽ bị giảm xuống mức độ nhất định.

Chấn thương nhãn cầu và hốc mắt

Nhãn cầu và hốc mắt có thể bị tổn thương khi chịu lực tác động trực tiếp, ví dụ như va chạm với bóng thể thao, nút chai sâm panh, nắm đấm hoặc các vật tương tự. Một số chấn thương thường gặp bao gồm xuất huyết tiền phòng, gãy xương ổ mắt, rách mi mắt, rách kết mạc và các vết cắt ở giác mạc.

Chấn thương hốc mắt, nhãn cầu có thể làm gãy xương ổ mắt, rách kết mạc hoặc rách mi mắt

Do dị vật

Những dị vật có thể làm tổn thương nhãn cầu có thể là những mảnh kim loại nhỏ, mùn cưa, gỗ, nhựa lẫn tạp trong môi trường hoặc văng ra trong quá trình sinh hoạt. Tùy vị trí bám dính, xâm nhập, chức năng thị giác sẽ bị ảnh hưởng ở những mức độ khác nhau.

Dẫu vậy, trong mọi trường hợp dị vật đều cần được loại bỏ kịp thời và đúng cách trong thời sơm sớm nhất. Tránh chủ quan dẫn đến viêm nhiễm làm tổn thương giác mạc, nhãn cầu, về lâu dài suy giảm thị lực.

Do tia bức xạ và ánh sáng

Chấn thương mắt do tia bức xạ, ánh sáng thường xảy ra khi mắt phải tiếp xúc trực tiếp hoặc kéo dài với các nguồn bức xạ có cường độ cao. Những tổn thương này có thể khiến mắt bị đau nhức, giảm thị lực và để lại di chứng nghiêm trọng nếu không được xử trí kịp thời.

Cách xử lý chấn thương mắt

Khi xảy ra chấn thương mắt, người bệnh cần nhanh chóng sơ cứu nhằm hạn chế tổn thương lan rộng và tiến triển nghiêm trọng. Dưới đây là những cách xử trí theo từng trường hợp trước khi di chuyển người bệnh đến cơ sở y tế:

• Đối với dị vật ở kết mạc và giác mạc, cần tránh đưa tay dụi mắt vì có thể làm dị vật ghim sâu hoặc làm trầy giác mạc. Nên loại bỏ dị vật ra ngoài bằng cách chớp mắt nhanh liên tục, dùng nước sạch để rửa trôi tự nhiên.
• Đối với bỏng mắt do hoá chất cần rửa sạch mắt nhanh lại với nước, duy trì trong khoảng 5 - 10 phút. Riêng đối với trường hợp dính vôi sống, cần loại bỏ các mảng vôi ra ngoài trước khi làm sạch với nước.
• Đối với tổn thương kèm dịch nhầy, lẫn máu cần băng mắt cẩn thận với khăn sạch, rồi nhanh chóng di chuyển bệnh nhân đến cơ sở y tế gần nhất, tuyệt đối không tự ý rửa hay tự ý rút vật lạ cắm trong mắt.

Các cách sơ cứu khi mắt đối mặt với tình trạng chấn thương

Chấn thương mắt xảy ra ở nhiều mức độ với những triệu chứng khác nhau, từ tổn thương nhẹ bề mặt đến nghiêm trọng bên trong nhãn cầu và hốc mắt. Nạn nhân khi nhận thấy bất kỳ biểu hiện bất thường sau va đập cần nhanh chóng di chuyển đến bệnh viện để được thăm khám, chẩn đoán và điều trị bảo toàn tối đa thị lực.