Hạ phospho máu: Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

Một số nguyên nhân gây hạ phospho máu

Hạ phospho máu là tình trạng nồng độ phosphat trong huyết thanh giảm dưới 2,5 mg/dL, tương đương 0,81 mmol/L. Đây là một rối loạn điện giải có thể diễn tiến âm thầm hoặc biểu hiện rầm rộ tùy mức độ thiếu hụt và nguyên nhân nền. 

Phospho giữ vai trò thiết yếu trong cấu trúc xương, chuyển hóa năng lượng tế bào và hoạt động của hệ cơ thần kinh, do đó khi suy giảm sẽ kéo theo nhiều hệ lụy lâm sàng đáng chú ý.

Nguyên nhân hạ phospho máu cấp tính

Hạ phospho máu cấp tính thường xuất hiện khi có sự thay đổi đột ngột trong phân bố phospho giữa máu và tế bào, hoặc do thiếu hụt cung cấp trong thời gian ngắn. Một số tình trạng thường gặp gồm:

• Nhiễm toan ceton do đái tháo đường
• Lạm dụng rượu kéo dài
• Bỏng diện rộng
• Nuôi dưỡng hoàn toàn qua đường tĩnh mạch
• Ăn lại sau thời gian nhịn đói kéo dài
• Nhiễm kiềm hô hấp nặng

Trong những tình huống này, phospho bị kéo nhanh vào trong tế bào hoặc bị tiêu hao quá mức, làm nồng độ trong máu giảm nhanh chóng.

Lạm dụng rượu trong thời gian dài có thể gây ra hạ phospho máu cấp tính

Nguyên nhân hạ phospho máu mạn tính

Hạ phospho máu mạn tính chủ yếu liên quan đến rối loạn tái hấp thu phospho tại ống thận hoặc thiếu hụt kéo dài do dinh dưỡng và nội tiết. Các nguyên nhân thường gặp bao gồm:

• Cường cận giáp
• Hội chứng Cushing
• Thiếu vitamin D
• Thiếu magie hoặc kali
• Sử dụng thuốc lợi tiểu hoặc theophylline điều trị hen
• Sử dụng kéo dài thuốc kháng acid chứa nhôm
• Suy dinh dưỡng mạn tính

Các yếu tố trên làm tăng thải trừ phospho qua thận hoặc giảm hấp thu tại ruột, dẫn đến thiếu hụt dai dẳng.

Hạ phospho máu do di truyền

Một số trường hợp hiếm gặp có nguồn gốc di truyền, ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa phospho và sự phát triển xương. Các thể bệnh bao gồm:

• Hạ phospho máu liên kết nhiễm sắc thể X, tỷ lệ mắc khoảng 1/20000
• Còi xương do giảm phospho máu di truyền trội, tỷ lệ khoảng 1/20000
• Còi xương do giảm phospho máu kèm tăng calci niệu, tỷ lệ khoảng 1/250000

Những thể bệnh này thường biểu hiện bằng biến dạng xương, chậm phát triển thể chất và các rối loạn chuyển hóa đi kèm.

Triệu chứng lâm sàng của hạ phospho máu

Phospho tham gia tổng hợp adenosine triphosphate, là nguồn năng lượng chính của tế bào. Khi phospho giảm, quá trình chuyển hóa năng lượng bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Ở mức độ nhẹ hoặc trung bình, người bệnh có thể xuất hiện:

• Mệt mỏi
• Yếu cơ
• Giảm sức bền
• Chán ăn

Về cơ chế sinh lý, giảm phospho làm giảm nồng độ 2,3 diphosphoglycerate trong hồng cầu. Chất này có vai trò điều hòa khả năng nhả oxy của hemoglobin. Khi nồng độ giảm, ái lực của hemoglobin với oxy tăng lên, khiến oxy khó được giải phóng đến mô, dẫn đến thiếu oxy tổ chức và rối loạn chuyển hóa tế bào.

Người bệnh cảm thấy mệt mỏi

Trong trường hợp hạ phospho máu nặng và cấp tính, các biến chứng có thể bao gồm:

• Tan máu cấp do màng hồng cầu kém bền vững
• Giảm chức năng bạch cầu, tăng nguy cơ nhiễm khuẩn
• Rối loạn chức năng tiểu cầu, dễ xuất huyết
• Tiêu cơ vân
• Rối loạn ý thức như kích thích, lú lẫn, rối loạn ngôn ngữ, co giật hoặc hôn mê
• Suy tim cấp

Người nghiện rượu có nguy cơ cao xuất hiện hạ phospho máu nặng do kết hợp giữa suy dinh dưỡng, rối loạn chuyển hóa và tình trạng nhiễm kiềm.

Xem thêm:

• Đái tháo đường: Quy trình khám, phác đồ điều trị, chăm sóc và kiểm soát bệnh
  

Chẩn đoán hạ phospho máu

Chẩn đoán được xác lập khi xét nghiệm sinh hóa máu ghi nhận phosphat huyết thanh dưới 2,5 mg/dL. Sau khi phát hiện bất thường, bác sĩ sẽ khai thác tiền sử bệnh lý, thói quen dinh dưỡng, sử dụng thuốc và các triệu chứng lâm sàng liên quan.

Xét nghiệm nước tiểu 24 giờ giúp đánh giá mức độ bài tiết phospho:

• Lượng phospho niệu dưới 100 mg trong 24 giờ gợi ý cơ thể đang giữ phospho, nguyên nhân thường do thiếu cung cấp hoặc chuyển phospho vào tế bào
• Lượng phospho niệu trên 100 mg trong 24 giờ cho thấy tình trạng mất phospho qua thận

Tùy trường hợp, có thể cần thực hiện thêm các xét nghiệm đánh giá chức năng gan, thận, nội tiết và tình trạng vitamin D để tìm nguyên nhân chính xác.

Xét nghiệm nước tiểu giúp đánh giá được nồng độ phospho

Điều trị hạ phospho máu

Nguyên tắc điều trị phụ thuộc vào mức độ thiếu hụt và căn nguyên nền.

Điều trị nguyên nhân

• Ngừng hoặc điều chỉnh thuốc gây giảm phospho
• Điều trị cường cận giáp hoặc rối loạn nội tiết liên quan
• Bổ sung vitamin D khi có thiếu hụt

Với trường hợp nhẹ, có thể tăng cường thực phẩm giàu phospho như sữa, chế phẩm từ sữa, thịt, cá và các loại đậu.

Bổ sung phospho

• Đường uống áp dụng cho trường hợp nhẹ đến trung bình
• Đường truyền tĩnh mạch chỉ định khi nồng độ phospho giảm nặng hoặc có triệu chứng nghiêm trọng

Điều trị thể di truyền

Người bệnh cần bổ sung phospho kết hợp vitamin D hoạt tính để hỗ trợ khoáng hóa xương. Một số trường hợp cần chăm sóc răng miệng tích cực để phòng sâu răng do men răng yếu.

Biến chứng của hạ phospho máu

Nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời, hạ phospho máu có thể dẫn đến:

• Loãng xương, nhuyễn xương và tăng nguy cơ gãy xương
• Tiêu cơ vân
• Suy hô hấp do yếu cơ hô hấp
• Rối loạn nhịp tim và suy tim

Nếu không được điều trị bệnh có thể dẫn đến tình trạng loãng xương

Hạ phospho máu không chỉ là một rối loạn điện giải đơn thuần mà còn là dấu hiệu cảnh báo nhiều bệnh lý chuyển hóa và nội tiết tiềm ẩn. Việc nhận biết sớm, đánh giá nguyên nhân chính xác và điều trị kịp thời có ý nghĩa quan trọng trong phòng ngừa biến chứng và bảo vệ chức năng sống còn của cơ thể.

Qua bài viết này của Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, hy vọng đã cung cấp những thông tin hữu ích về tình trạng hạ phospho máu. Nếu Quý khách có bất kỳ thắc mắc nào có thể liên hệ BVĐK Phương Đông qua Hotline 1900 1806 hoặc Đặt lịch khám để được tư vấn và hỗ trợ nhanh chóng.