Hội chứng MERRF: Nguyên nhân, chẩn đoán và điều trị

Hội chứng MERRF là gì?

Hội chứng MERRF (Myoclonic Epilepsy and Ragged-Red Fiber Disease), còn được gọi là bệnh động kinh giật cơ và sợi cơ đỏ rách, là một rối loạn ty thể đa hệ hiếm gặp. Bệnh đặc trưng bởi tình trạng giật cơ (myoclonus) – những cơn co cơ đột ngột, không kiểm soát, có thể xảy ra độc lập hoặc đi kèm với các cơn động kinh.

MERRF không chỉ ảnh hưởng đến hệ thần kinh mà còn liên quan đến nhiều cơ quan trong cơ thể. Quá trình tiến triển của bệnh thường bao gồm bệnh lý cơ (myopathy) cùng các biểu hiện thần kinh như động kinh, rối loạn phối hợp vận động (mất điều hòa) và suy giảm nhận thức.

Các dấu hiệu lâm sàng của hội chứng MERRF thường xuất hiện sau một giai đoạn phát triển ban đầu bình thường. Bệnh có thể khởi phát từ thời thơ ấu cho đến tuổi trưởng thành, với mức độ biểu hiện rất khác nhau giữa các bệnh nhân.

Tỷ lệ mắc bệnh hiện chưa được xác định chính xác, tuy nhiên ước tính thấp hơn 1/100.000 dân. Diễn tiến bệnh, mức độ nặng của triệu chứng cũng như tiên lượng có sự khác biệt đáng kể tùy từng trường hợp cụ thể.

Nguyên nhân nào gây ra hội chứng MERRF?

Hội chứng MERRF là một rối loạn di truyền hiếm gặp, bắt nguồn từ các đột biến xảy ra trong DNA ty thể (mtDNA). Ty thể là bào quan chịu trách nhiệm sản xuất năng lượng cho tế bào, và mtDNA – cũng như các đột biến liên quan – được di truyền theo dòng mẹ. Điều này có nghĩa là người mẹ mang đột biến có thể truyền sang con, ngay cả khi bản thân không biểu hiện triệu chứng.

Sự thay đổi trong gen mã hóa cho chuỗi protein của ty thể, đặc biệt là gen tRNA là nguyên nhân chính gây ra hội chứng này

Một đặc điểm quan trọng của đột biến mtDNA là không phải tất cả các bản sao đều bị ảnh hưởng. Sự tồn tại đồng thời của mtDNA bình thường và mtDNA đột biến được gọi là dị hợp tử. Khi tỷ lệ mtDNA đột biến vượt qua một ngưỡng nhất định trong từng mô, các biểu hiện lâm sàng của bệnh ty thể sẽ xuất hiện. Mức độ dị hợp tử có thể khác nhau giữa các cơ quan trong cùng một cơ thể và giữa các bệnh nhân, từ đó lý giải sự khác biệt về triệu chứng cũng như mức độ nặng nhẹ của bệnh.

Đột biến phổ biến nhất liên quan đến hội chứng MERRF là m.8344A>G trong gen MT-TK, chiếm hơn 80% trường hợp mắc bệnh. Ngoài ra, một số đột biến ít gặp hơn trong cùng gen cũng có thể gây bệnh, bao gồm:

• m.8356T>C
• m.8363G>A
• m.8361G>A

Bên cạnh đó, các đột biến gây MERRF cũng đã được ghi nhận ở nhiều gen khác của mtDNA như: MT-TF, MT-TH, MT-T1, MT-TI1, MT-TP, MT-TS1 và MT-TS2, cho thấy tính đa dạng về mặt di truyền của hội chứng này.

Gen MT-TK – nơi xảy ra đột biến phổ biến nhất – có vai trò mã hóa RNA vận chuyển lysine, tham gia trực tiếp vào quá trình tổng hợp protein trong ty thể. Cụ thể, gen này giúp đưa axit amin lysine vào chuỗi protein đang hình thành. Khi xảy ra đột biến, quá trình tổng hợp protein trong ty thể bị suy giảm, kéo theo sự giảm sản xuất năng lượng của tế bào. Tuy nhiên, cơ chế chính xác giải thích cách những rối loạn này dẫn đến các biểu hiện lâm sàng đặc trưng của hội chứng MERRF vẫn chưa được làm rõ hoàn toàn.

Triệu chứng của hội chứng MERRF 

Triệu chứng khởi phát của hội chứng MERRF thường là tình trạng giật cơ (myoclonus) – biểu hiện bằng các cơn co giật cơ không tự chủ, xảy ra đột ngột và lặp lại. Ở nhiều trường hợp, người bệnh cũng có thể xuất hiện các cơn co giật toàn thân ngay từ giai đoạn sớm.

Bệnh nhân trưởng thành mắc hội chứng MERRF 

Ghi chú: 

• (A) Bệnh mỡ vùng cổ ngực; mũi tên: u mỡ lưng. 
• (B) Chứng vú to hai bên. 

Ngoài triệu chứng điển hình này, biểu hiện lâm sàng của MERRF khá đa dạng và mức độ nặng nhẹ khác nhau giữa từng bệnh nhân. Các dấu hiệu thường gặp bao gồm:

• Động kinh toàn thể.
• Mất điều hòa vận động (ataxia), gây khó khăn trong việc giữ thăng bằng và phối hợp động tác.
• Bệnh cơ, biểu hiện qua tình trạng yếu cơ, giảm khả năng vận động, không dung nạp khi gắng sức và có thể kèm theo tăng nồng độ creatine kinase trong máu.
• Xuất hiện các sợi cơ đỏ rách (ragged-red fibers) – dấu hiệu đặc trưng phát hiện qua sinh thiết cơ.
• Suy giảm thính lực tiến triển.
• Đau nửa đầu kéo dài hoặc tái phát.
• Tổn thương thần kinh ngoại biên, ảnh hưởng đến cảm giác và vận động ngoài hệ thần kinh trung ương.
• Bệnh cơ tim, có thể làm suy giảm chức năng tim.
• Suy giảm nhận thức, trong đó có biểu hiện sa sút trí tuệ.
• Rối loạn nhịp tim, điển hình như hội chứng Wolff-Parkinson-White.
• Tình trạng u mỡ lan tỏa (lipomatosis).
• Rối loạn chuyển hóa như đái tháo đường.
• Nhiễm toan lactic do rối loạn chức năng ty thể.
• Teo dây thần kinh thị giác, ảnh hưởng đến thị lực.
• Cơ thể suy nhược, giảm sức bền.
• Liệt vận nhãn, gây hạn chế vận động của mắt.
• Sụp mí mắt (ptosis).

Cách chẩn đoán và điều trị hội chứng MERRF 

Hội chứng MERRF được chẩn đoán dựa trên sự kết hợp giữa biểu hiện lâm sàng đặc trưng và các xét nghiệm chuyên sâu nhằm xác định tổn thương và nguyên nhân di truyền.

Chẩn đoán lâm sàng

Việc chẩn đoán ban đầu thường dựa vào các dấu hiệu điển hình, bao gồm:

• Rung giật cơ (myoclonus)
• Động kinh toàn thể
• Suy giảm khả năng phối hợp vận động
• Sự hiện diện của các tế bào cơ bất thường khi quan sát dưới kính hiển vi (ragged-red fibers)

Xét nghiệm chẩn đoán

Đặc điểm sinh thiết cơ điển hình của MERRF

Ghi chú: 

• (A) các sợi cơ màu đỏ lởm chởm (RRF) được nhuộm bằng phương pháp Gomori-trichrome cải tiến; 
• (B) RRF được nhuộm bằng succinate dehydrogenase (SDH); và 
• (C) hoạt động sợi cơ bị thiếu hụt khi sử dụng phương pháp nhuộm cytochrome c oxidase (COX). Thanh tỷ lệ = 50 μm. 

Để củng cố chẩn đoán và đánh giá mức độ bệnh, bác sĩ có thể chỉ định các xét nghiệm sau:

• Xét nghiệm dịch não tuỷ: Định lượng lactat và pyruvat trong dịch não tủy. Ở người bệnh MERRF, nồng độ hai chất này thường tăng, đặc biệt sau các hoạt động thể lực nhẹ.
• Chụp cộng hưởng từ não (MRI): Phát hiện các tổn thương dạng đột quỵ hoặc dấu hiệu thoái hóa tế bào thần kinh.
• Chụp quang phổ cộng hưởng từ (MRS): Giúp xác định sự tích tụ lactat trong mô não.
• Điện não đồ (EEG): Ghi lại hoạt động điện của não, hỗ trợ chẩn đoán và theo dõi các cơn co giật.
• Điện tâm đồ (EKG): Kết hợp với siêu âm tim để phát hiện các rối loạn dẫn truyền hoặc bất thường cấu trúc tim.
• Kiểm tra thính giác: Đánh giá mức độ suy giảm chức năng nghe.
• Khám nhãn khoa: Phát hiện các bất thường về thị lực và tổn thương võng mạc.
• Xét nghiệm di truyền: Xác định đột biến DNA ty thể – nguyên nhân cốt lõi gây bệnh.

Điều trị

Hiện nay, chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu có thể chữa khỏi hoàn toàn hội chứng MERRF. Các biện pháp điều trị chủ yếu tập trung vào kiểm soát triệu chứng và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người bệnh.

Thuốc chống co giật được sử dụng nhằm kiểm soát các cơn động kinh, tuy nhiên cần tránh sử dụng axit valproic do nguy cơ gây độc cho ty thể. Một số thuốc như levetiracetam hoặc clonazepam có thể mang lại hiệu quả trong kiểm soát rung giật cơ ở một số trường hợp. Bên cạnh đó, vật lý trị liệu đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện sức cơ, giảm cứng cơ và tăng khả năng vận động.

Đối với các biểu hiện ngoài thần kinh, người bệnh sẽ được điều trị theo từng cơ quan bị ảnh hưởng. Các bệnh lý tim mạch và rối loạn nhịp tim được xử trí theo phác đồ tiêu chuẩn. Với tình trạng suy giảm thính lực, bệnh nhân có thể sử dụng máy trợ thính hoặc cấy ghép ốc tai điện tử để cải thiện khả năng nghe.

Ngoài ra, một số liệu pháp hỗ trợ chuyển hóa có thể được chỉ định nhằm cải thiện chức năng ty thể, bao gồm coenzyme Q10 (CoQ10) và L-carnitine giúp tăng sản xuất năng lượng và làm chậm tiến triển bệnh. Người bệnh cũng có thể bổ sung thêm các vi chất như ubiquinol, carnitine, axit alpha lipoic, vitamin E, phức hợp vitamin nhóm B và creatine. Ngược lại, cần hạn chế tiếp xúc với các yếu tố có hại cho ty thể như kháng sinh nhóm aminoglycoside, linezolid, thuốc lá và rượu để tránh làm bệnh tiến triển nặng hơn.

Tiên lượng của người bệnh khi mắc hội chứng MERRF

Tiên lượng ở bệnh nhân mắc hội chứng MERRF nhìn chung khá dè dặt trên phạm vi toàn cầu do đặc điểm tiến triển mạn tính và liên tục của bệnh. Đây là một rối loạn ty thể hiếm gặp, có xu hướng nặng dần theo thời gian, ảnh hưởng đến nhiều cơ quan, đặc biệt là hệ thần kinh trung ương.

Tuy nhiên, mức độ tiến triển và tiên lượng cụ thể có thể khác nhau đáng kể giữa các bệnh nhân. Trong một số trường hợp, đặc biệt ở những người không có tổn thương thần kinh trung ương rõ rệt, bệnh có thể diễn biến chậm hơn. Những bệnh nhân này vẫn có khả năng duy trì cuộc sống trong thời gian dài với mức độ suy giảm chức năng tương đối nhẹ và chất lượng sống được bảo tồn ở mức nhất định.

Kết luận 

Hội chứng MERRF là một thách thức lớn trong thực hành lâm sàng do tính chất di truyền phức tạp và biểu hiện đa dạng. Tuy chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu, nhưng việc chẩn đoán sớm và can thiệp đúng hướng có thể giúp kiểm soát triệu chứng, làm chậm tiến triển bệnh và nâng cao chất lượng sống cho người bệnh.