Homocystin niệu là một trong những rối loạn chuyển hóa di truyền có thể để lại hậu quả nặng nề nếu bị bỏ sót. Điều đáng lo ngại là nhiều trường hợp chỉ được phát hiện khi người bệnh đã xuất hiện biến chứng về thị lực, xương khớp, thần kinh hoặc huyết khối mạch máu. Trong khi đó, nếu được chẩn đoán sớm và điều trị đúng hướng, Homocystin niệu hoàn toàn có thể được kiểm soát hiệu quả, giúp người bệnh duy trì chất lượng sống lâu dài.
Homocystin niệu (Homocystinuria) là một rối loạn chuyển hóa di truyền hiếm gặp, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng xử lý axit amin homocysteine của cơ thể. Khi quá trình chuyển hóa bị rối loạn, homocysteine tích tụ bất thường trong máu và nước tiểu, từ đó làm tăng nguy cơ xuất hiện nhiều biến chứng nghiêm trọng liên quan đến mắt, hệ xương, hệ thần kinh trung ương và hệ tim mạch.
Axit amin là những đơn vị cấu trúc cơ bản của protein, đóng vai trò thiết yếu trong sự phát triển và hoạt động của cơ thể. Trong quá trình chuyển hóa bình thường, cơ thể tạo ra homocysteine từ một axit amin khác gọi là methionine. Methionine được cung cấp chủ yếu qua chế độ ăn, đặc biệt là các thực phẩm giàu protein như thịt, cá, trứng và sữa.
Thông thường, homocysteine sẽ được chuyển hóa tiếp thành các chất vô hại nhờ hệ thống enzyme đặc hiệu, giúp duy trì nồng độ ở mức an toàn. Tuy nhiên, ở người mắc homocystin niệu, cơ thể bị thiếu hoặc rối loạn chức năng enzyme cần thiết (thường gặp nhất là cystathionine beta-synthase), khiến homocysteine không được chuyển hóa hiệu quả và dần tích tụ trong cơ thể.
Enzyme là các protein xúc tác, có nhiệm vụ thúc đẩy và điều hòa các phản ứng hóa học diễn ra nhanh chóng và chính xác. Khi thiếu enzyme hoặc enzyme hoạt động kém, chu trình chuyển hóa bị gián đoạn, dẫn đến tăng homocysteine máu kéo dài và gây tổn thương đa cơ quan nếu không được phát hiện và điều trị sớm.
Dựa trên cơ chế di truyền và rối loạn chuyển hóa nền tảng, homocystin niệu được các nhà khoa học phân thành hai nhóm chính, phản ánh sự khác biệt trong quá trình chuyển hóa homocysteine của cơ thể.
Homocystin niệu cổ điển là dạng thường gặp nhất. Nguyên nhân xuất phát từ sự thiếu hụt hoặc rối loạn chức năng của enzyme cystathionine beta-synthase (CBS) — enzyme có vai trò xúc tác quá trình chuyển homocysteine thành cysteine, một axit amin thiết yếu cho nhiều hoạt động sinh học.
Bệnh xảy ra khi gen CBS bị đột biến, dẫn đến việc cơ thể:
Hoạt động của enzyme CBS phụ thuộc vào pyridoxine (vitamin B6). Vì vậy, homocystin niệu cổ điển thường được phân loại thêm dựa trên mức độ đáp ứng với bổ sung vitamin B6, bao gồm thể đáp ứng tốt và thể không đáp ứng, yếu tố này có ý nghĩa quan trọng trong lựa chọn hướng điều trị.
Sự phân hủy homocysteine thông qua con đường chuyển hóa lưu huỳnh được xúc tác bởi cystathionine β-synthase (CBS)
Ở nhóm này, rối loạn không nằm ở con đường tạo cysteine mà ở quá trình chuyển homocysteine trở lại thành methionine. Quá trình này đòi hỏi sự tham gia của cobalamin (vitamin B12) dưới dạng hoạt động sinh học.
Thông thường, cơ thể phải trải qua nhiều bước chuyển hóa để biến vitamin B12 từ dạng hấp thu thành dạng cofactor có khả năng hỗ trợ enzym chuyển homocysteine thành methionine. Homocystin niệu do khiếm khuyết cobalamin (cbl-related disorders) xảy ra khi:
Hậu quả là homocysteine không được tái chuyển hóa hiệu quả, dẫn đến tích tụ trong máu và nước tiểu, gây ra các biểu hiện lâm sàng đặc trưng của bệnh.
Xem thêm:
Các biểu hiện của bệnh homocystin niệu có thể khác nhau tùy theo thể bệnh và mức độ rối loạn chuyển hóa mà người bệnh mắc phải. Phần lớn triệu chứng xuất hiện trong những năm đầu đời, tuy nhiên một số trường hợp có thể khởi phát muộn ở tuổi trưởng thành, đặc biệt ở các thể bệnh nhẹ hoặc được bù trừ một phần.
Nhóm triệu chứng thường gặp bao gồm:
Các triệu chứng lâm sàng của bệnh nhân bị bệnh homocystin niệu
Mắt: Lệch thủy tinh thể (thường theo hướng xuống dưới và vào trong), kèm theo cận thị nặng tiến triển sớm, làm suy giảm thị lực nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời.
Hệ xương: Người bệnh thường có đặc điểm hình thể bất thường do rối loạn mô liên kết, bao gồm:
Hệ thần kinh trung ương: Trẻ mắc homocystin niệu có thể xuất hiện chậm phát triển vận động và ngôn ngữ (chậm lẫy, bò, đi, nói). Ngoài ra, bệnh còn liên quan đến rối loạn trí tuệ, khó khăn trong học tập, kèm theo các vấn đề về hành vi và cảm xúc ở mức độ khác nhau.
Hệ mạch máu: Homocystin niệu làm tăng nguy cơ rối loạn đông máu, dễ hình thành huyết khối trong tĩnh mạch hoặc động mạch, từ đó dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng như thuyên tắc mạch và đột quỵ.
Nếu không được điều trị sớm, trẻ mắc homocystin niệu có nguy cơ bị tổn thương não không hồi phục, ảnh hưởng lâu dài đến sự phát triển thể chất và trí tuệ. Ngoài ra, nguy cơ hình thành cục máu đông và đột quỵ tăng rõ rệt theo thời gian.
Ở bệnh nhân không được kiểm soát bệnh đầy đủ, tuổi thọ có thể bị rút ngắn do các biến chứng tim mạch nghiêm trọng. Nhiều nghiên cứu cho thấy khoảng 25% bệnh nhân homocystin niệu tử vong trước 30 tuổi nếu không được điều trị, chủ yếu do biến cố huyết khối liên quan đến tim và mạch máu.
Homocystin niệu là bệnh di truyền hiếm gặp, chủ yếu do đột biến gen làm rối loạn quá trình chuyển hóa homocysteine trong cơ thể. Phổ biến nhất là đột biến gen CBS, gen này có vai trò mã hóa enzyme cystathionine beta-synthase. Enzyme này tham gia vào con đường sinh hóa chuyển homocysteine thành methionine. Khi enzyme hoạt động kém hoặc mất chức năng, homocysteine sẽ tích tụ trong máu và nước tiểu, gây ra các biểu hiện bệnh lý.
Ngoài gen CBS, đột biến ở các gen khác như MTHFR, MTR, MTRR và MMADHC cũng có thể gây ra homocystin niệu. Các gen này đều liên quan đến quá trình chuyển đổi homocysteine thành methionine hoặc các dạng chuyển hóa an toàn khác trong cơ thể.
Đột biến ở bất kỳ gen nào trong số trên đều khiến enzyme tương ứng không hoạt động hiệu quả, dẫn đến tăng nồng độ homocysteine. Hiện nay, cơ chế chính xác vì sao homocysteine dư thừa gây tổn thương đa cơ quan vẫn chưa được hiểu hoàn toàn, nhưng tình trạng này được cho là liên quan đến độc tính trực tiếp lên tế bào nội mô, mô liên kết và hệ thần kinh.
Homocystin niệu được di truyền theo kiểu lặn trên nhiễm sắc thể thường. Điều này có nghĩa là cả cha và mẹ đều mang gen bệnh nhưng không có triệu chứng, và trẻ chỉ mắc bệnh khi nhận hai bản sao gen đột biến, mỗi bản sao từ một người thân sinh học.
Trong vòng 24–48 giờ sau sinh, trẻ sơ sinh sẽ được lấy máu gót chân để thực hiện sàng lọc sơ sinh, nhằm phát hiện homocystin niệu cũng như một số rối loạn chuyển hóa bẩm sinh khác. Đây là bước quan trọng giúp phát hiện bệnh từ rất sớm, ngay cả khi trẻ chưa xuất hiện triệu chứng lâm sàng.
Khi kết quả sàng lọc sơ sinh cho thấy nguy cơ cao homocystin niệu, bác sĩ sẽ chỉ định trẻ thực hiện thêm các xét nghiệm chuyên sâu để làm rõ chẩn đoán. Cần lưu ý rằng, kết quả sàng lọc nguy cơ cao không đồng nghĩa với việc trẻ đã mắc bệnh. Một số trường hợp cho kết quả dương tính giả có thể liên quan đến việc lấy mẫu máu quá sớm, lượng máu không đủ hoặc yếu tố kỹ thuật. Tuy nhiên, cha mẹ vẫn cần đưa trẻ tái khám đúng lịch hẹn để thực hiện xét nghiệm xác nhận, bởi nếu không được điều trị kịp thời, homocystin niệu có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của trẻ ngay từ những tháng đầu đời. Vì vậy, các xét nghiệm tiếp theo cần được tiến hành càng sớm càng tốt.
Các xét nghiệm chẩn đoán tiếp theo thường bao gồm xét nghiệm máu và nước tiểu nhằm đánh giá nồng độ các acid amin và chất chuyển hóa độc hại trong cơ thể. Ở trẻ mắc homocystin niệu, do rối loạn chuyển hóa acid amin, một số chất sẽ bị tích tụ bất thường. Việc phát hiện nồng độ homocysteine và methionine tăng cao trong máu, cùng với homocysteine tăng trong nước tiểu, là những dấu hiệu quan trọng gợi ý bệnh.
Để khẳng định chẩn đoán, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm di truyền, nhằm phát hiện các đột biến gen liên quan đến homocystin niệu, bao gồm:
Xét nghiệm gen giúp xác định chính xác nguyên nhân gây bệnh, đồng thời hỗ trợ lựa chọn phương pháp điều trị và theo dõi lâu dài.
Ở người trưởng thành, homocystin niệu thường được phát hiện muộn hơn và dựa trên sự kết hợp giữa biểu hiện lâm sàng và xét nghiệm sinh hóa. Các dấu hiệu thường gặp bao gồm cận thị tiến triển sớm, loãng xương, rối loạn đông máu hoặc huyết khối tái phát, kết hợp với nồng độ homocysteine trong máu tăng cao, giúp bác sĩ định hướng và xác lập chẩn đoán.
Điều trị homocystin niệu tập trung vào việc kiểm soát nồng độ homocysteine trong máu, từ đó giảm nguy cơ biến chứng lên tim mạch, thần kinh và hệ xương. Phác đồ điều trị được cá thể hóa tùy thuộc vào thể bệnh và khả năng đáp ứng với vitamin B6 (pyridoxine) của từng người bệnh.
Ở những bệnh nhân homocystin niệu cổ điển có đáp ứng với vitamin B6, việc bổ sung vitamin B6 với liều phù hợp theo chỉ định y khoa có thể đủ để làm giảm đáng kể nồng độ homocysteine, giúp kiểm soát bệnh hiệu quả và lâu dài.
Ngược lại, với trường hợp homocystin niệu cổ điển không đáp ứng hoặc chỉ đáp ứng một phần với vitamin B6, việc bổ sung vitamin B6 đơn thuần là không đủ. Khi đó, người bệnh cần phối hợp thêm các biện pháp điều trị khác nhằm tối ưu hóa kiểm soát homocysteine, bao gồm:
Homocystin niệu là một bệnh lý di truyền, do đó không thể phòng ngừa hoàn toàn bằng các biện pháp thông thường. Tuy nhiên, việc tư vấn di truyền đóng vai trò quan trọng trong quản lý nguy cơ.
Nếu bạn đang mang thai hoặc có kế hoạch mang thai trong tương lai, đặc biệt khi có tiền sử gia đình mắc homocystin niệu, bạn nên trao đổi sớm với bác sĩ hoặc chuyên gia di truyền để được tư vấn, sàng lọc và theo dõi phù hợp, nhằm giảm thiểu nguy cơ ảnh hưởng đến thai nhi.
Homocystin niệu là bệnh lý hiếm gặp nhưng không hề “hiếm nguy hiểm”. Việc hiểu đúng về bệnh, nhận diện sớm các dấu hiệu và tuân thủ điều trị đóng vai trò then chốt trong việc ngăn ngừa biến chứng lâu dài. Trong bối cảnh y học ngày càng phát triển, Homocystin niệu không còn là “án treo” nếu được chẩn đoán sớm và theo dõi sát sao bởi bác sĩ chuyên khoa.
BỆNH VIỆN ĐA KHOA PHƯƠNG ĐÔNG
Địa chỉ: Số 9, Phố Viên, Phường Đông Ngạc, Thành phố Hà Nội, Việt Nam
Tổng đài tư vấn: 19001806
Website: https://benhvienphuongdong.vn
Lưu ý: Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, vui lòng liên hệ với Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên viên y tế để được tư vấn cụ thể.
Homocystin niệu khi nhận diện sớm các dấu hiệu và tuân thủ điều trị đóng vai trò then chốt trong việc ngăn ngừa biến chứng lâu dài.
