Rối loạn thích ứng là bệnh gì?
Rối loạn thích ứng là tình trạng một người có phản ứng cảm xúc hoặc hành vi quá mức trước một hoặc vài thay đổi đáng kể trong cuộc sống. Với những sự kiện có tính chất bất ngờ như người thân mắc bệnh hiểm nghèo, phải tự lập ở một thành phố mới, thất nghiệp,... ước tính một người bình thường có thể mất vài tháng để thích nghi. Tuy nhiên, nếu mắc phải hội chứng này, bệnh nhân có xu hướng suy nghĩ quá nhiều, luôn cảm thấy lo lắng trước những điều chưa xảy ra, căng thẳng và dễ cáu gắt.
Theo thời gian, tùy mức độ của rối loạn sự thích ứng, bệnh nhân sẽ xuất hiện nhiều triệu chứng cơ thể như chán ăn, khó ngủ, hồi hộp, tim đập nhanh,... Trên thực tế, trong quá trình hành nghề, các bác sĩ Trung tâm Chăm sóc Sức khỏe Tinh thần Phương Đông đã gặp không ít các trường hợp bệnh nhân có phản ứng cảm xúc quá mức trước những thay đổi của cuộc sống.
Sự phản ứng thái quá cả về cảm xúc và hành động là biểu hiện của rối loạn tâm thần
Ví dụ, có bệnh nhân làm ăn thua lỗ, bản thân có tính cách cầu toàn, lại thêm áp lực gia đình nên sinh ra triệu chứng căng thẳng, lo sợ quá mức. Khi đến gặp bác sĩ, bệnh nhân tâm sự luôn cảm thấy hồi hộp, đầu óc không thể ngừng suy nghĩ. Làm gì cũng thấy chán nản, không buồn ăn uống. Người bệnh đi khám vì sụt cân nhanh, tưởng bản thân có bệnh hiểm nghèo nhưng khám không ra bệnh. Không hiểu sao lại được các bác sĩ tư vấn chuyển sang khoa Tâm thần.
Giống như đa số các bệnh lý tâm thần khác, các rối loạn sự thích ứng là bất thường về mặt não bộ, không thể tự chữa lành. Đôi khi, việc chưa thể vượt qua những khó khăn trong cuộc sống không đại biểu cho việc bạn “yếu đuối” hay “không có năng lực”, mà đó là tín hiệu để bạn tìm về nguyên nhân gốc rễ và xây dựng tố chất tâm lý vững vàng, kiên cường hơn.
Các hình thức rối loạn thích ứng phổ biến
Rối loạn thích ứng có thể biểu hiện theo nhiều dạng khác nhau, tùy thuộc vào nhóm triệu chứng nổi bật ở mỗi người. Các dạng thường gặp gồm:
- Rối loạn thích ứng với khí sắc trầm: Người bệnh chủ yếu cảm thấy buồn bã, tuyệt vọng, dễ khóc, mất hứng thú với những hoạt động trước đây từng yêu thích.
- Rối loạn thích ứng với lo âu: Biểu hiện bằng cảm giác lo lắng, căng thẳng, bồn chồn, khó tập trung, dễ choáng ngợp trước các vấn đề trong cuộc sống. Ở trẻ em, tình trạng này có thể biểu hiện bằng nỗi sợ hãi mạnh mẽ khi phải xa cha mẹ hoặc người thân.
- Rối loạn thích ứng với hỗn hợp lo âu và khí sắc trầm: Người bệnh đồng thời xuất hiện các biểu hiện của lo âu và trầm cảm.
- Rối loạn thích ứng với rối loạn hành vi: Các vấn đề về hành vi là biểu hiện nổi bật, chẳng hạn như đánh nhau, lái xe liều lĩnh, trốn học hoặc phá hoại tài sản.
- Rối loạn thích ứng với hỗn hợp cảm xúc và hành vi: Kết hợp các biểu hiện rối loạn lo âu, trầm cảm với những thay đổi bất thường trong hành vi.
- Rối loạn thích ứng không xác định: Các triệu chứng gây ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống nhưng không phù hợp hoàn toàn với những nhóm trên. Người bệnh có thể gặp khó khăn trong các mối quan hệ, công việc, học tập hoặc xuất hiện các vấn đề thể chất liên quan đến stress.
Dấu hiệu của bệnh rối loạn sự thích ứng
Một số biểu hiện điển hình của rối loạn sự thích ứng bao gồm:
- Cảm thấy buồn bã, chán nản, tuyệt vọng hoặc không còn hứng thú với những hoạt động từng yêu thích.
- Dễ khóc, nhạy cảm hoặc thường xuyên cảm thấy sợ hãi, không thể vượt qua được khi gặp các vấn đề trong cuộc sống.
- Lo lắng, căng thẳng, bồn chồn, khó thư giãn dù đang trong kỳ nghỉ.
- Khó ngủ, mất ngủ hoặc giấc ngủ không sâu.
- Ăn uống kém, mất cảm giác thèm ăn.
- Khó tập trung, hay quên hoặc cảm thấy mất phương hướng.
- Mất nhiều thời gian và công sức hơn để hoàn thành công việc, học tập hoặc tham gia các hoạt động thường ngày.
- Có xu hướng tránh giao tiếp, thu mình hoặc xa cách với gia đình, bạn bè.
- Né tránh những công việc quan trọng như đi làm, đi học hoặc giải quyết các vấn đề cá nhân.
- Xuất hiện những thay đổi bất thường trong hành vi, chẳng hạn như cáu gắt, bốc đồng hoặc hành động liều lĩnh.
- Có suy nghĩ tự làm hại bản thân hoặc tự sát.
Thường xuyên cảm thấy mệt mỏi, chán nản, dễ cáu kỉnh đều là các triệu chứng cảnh báo bệnh lý tâm thần
Theo ghi nhận lâm sàng được chia sẻ bởi các chuyên gia tâm lý và các bác sĩ tâm thần, người trưởng thành bị lo âu và trầm cảm không dễ phát hiện. Trong khi đó, trẻ vị thành niên có thể thể hiện rõ hơn qua các vấn đề về hành vi. Vì vậy, những thay đổi bất thường trong cảm xúc và hành vi sau một biến cố không nên bị xem nhẹ.
Gia đình, bạn bè và người quen của bệnh nhân nên dành thời gian chăm sóc và đồng hành với người bệnh sau mỗi biến cố. Bởi rối loạn sự thích ứng ảnh hưởng đến cảm xúc, suy nghĩ nên mỗi người sẽ thể hiện ra các hành động bất thường khác nhau.
Xem thêm: Khám tâm lý dành cho ai? Chi phí và quy trình khám bệnh
Nguyên nhân dẫn đến các rối loạn sự thích ứng
Căng thẳng được xem là nhân tố trực tiếp dẫn đến rối loạn tâm thần này. Cùng với đó, những thay đổi lớn, bất ngờ trong cuộc sống có thể vượt quá khả năng chịu áp lực và thích nghi, khiến chúng ta cảm thấy bị sốc và sinh ra các phản ứng thái quá về mặt cảm xúc và hành vi bất thường.
Một số sự kiện đóng vai trò thúc đẩy khiến người bệnh nhanh chóng rơi vào các cơn rối loạn thích ứng hơn bao gồm:
- Ly hôn, mâu thuẫn hôn nhân hoặc xung đột trong các mối quan hệ gia đình, tình cảm.
- Mất việc, khó khăn tài chính hoặc áp lực tại nơi làm việc.
- Học tập xa nhà, chuyển nhà, nghỉ hưu hoặc bắt đầu một giai đoạn sống mới.
- Sinh con, phải đảm nhận thêm trách nhiệm và nhiều công việc mới trong gia đình.
- Mắc bệnh hiểm nghèo hoặc bệnh mạn tính, phải chấp nhận sống chung với bệnh lý trong thời gian dài.
- Mất người thân.
- Trải qua bạo lực, bị tấn công hoặc trải qua các sự kiện đe dọa đến tính mạng.
- Thiên tai hoặc những biến cố bất ngờ khác.
Các bác sĩ Tâm thần cho hay không phải ai từng trải qua biến cố cũng có thể gặp rối loạn tâm thần này. Trải nghiệm cá nhân, môi trường sống, tính cách, ảnh hưởng từ gia đình cũng là các yếu tố ảnh hưởng đến cách mỗi người ứng phó với stress.
Những người từng trải qua sang chấn tâm lý trong thời thơ ấu, đang mắc các vấn đề sức khỏe tâm thần khác hoặc phải đối mặt với nhiều khó khăn cùng lúc có nguy cơ mắc hội chứng này cao hơn.
Không ít người rơi vào trạng thái rối loạn cảm xúc khi không vượt qua được một số sự thay đổi lớn trong cuộc sống
Điều trị rối loạn thích ứng như thế nào?
Các rối loạn tâm lý thích ứng nhìn chung có thể điều trị được. Tùy vào mức độ triệu chứng, thời gian mắc bệnh, tác nhân gây stress và các vấn đề sức khỏe đi kèm, bác sĩ có thể chỉ định trị liệu tâm lý, sử dụng thuốc hoặc kết hợp cả hai.
Với nhiều trường hợp, điều trị trong thời gian ngắn có thể giúp người bệnh hiểu rõ phản ứng của bản thân trước stress, khôi phục sinh hoạt và từng bước hình thành cách ứng phó phù hợp hơn. Tuy nhiên, nếu tác nhân gây căng thẳng vẫn tồn tại hoặc các triệu chứng về mặt cơ thể kéo dài, người bệnh có thể cần điều trị trong thời gian dài hơn.
Liệu pháp trị liệu tâm lý
Trị liệu tâm lý là phương pháp điều trị chính dành cho những người đang có biểu hiện về cảm xúc và hành vi thái quá trước những thay đổi của cuộc sống. Tùy từng trường hợp, tính chất biến cố mà người bệnh có thể được trị liệu cá nhân, trị liệu nhóm hoặc trị liệu gia đình.
Việc trị liệu tâm lý sẽ được thực hiện bởi chuyên gia tâm lý, sau khi bạn gặp bác sĩ tâm thần. Chuyên gia tâm lý sẽ lắng nghe bạn chia sẻ để hiểu hơn về các trải nghiệm trong quá khứ, suy nghĩ, tính cách và các lựa chọn trong cuộc sống của bạn.
Đồng thời, họ sẽ tiến hành phân tích tâm lý, giúp bạn hiểu hơn về cảm xúc đang có, hỗ trợ thư giãn và hướng dẫn bạn thực hành để bước đầu bồi dưỡng kỹ năng quản lý cảm xúc và vượt qua áp lực. Qua các buổi trị liệu, các triệu chứng hồi hộp, lo âu, căng thẳng quá mức của bạn sẽ được giảm nhẹ và dần hình thành khả năng thích nghi mạnh mẽ hơn để vượt qua những khó khăn trong tương lai.
Liệu pháp trị liệu tâm lý là phương pháp điều trị chủ chốt cho những người mắc chứng rối loạn thích ứng
Dùng thuốc
Thuốc có thể được chỉ định để giảm nhẹ các triệu chứng về mặt cơ thể như run tay, tim đập nhanh, suy nghĩ nhiều, mất ngủ,... Tuy nhiên, vì tính chất ức chế thần kinh nên bạn chỉ nên uống theo chỉ định của bác sĩ, tuyệt đối không uống quá liều.
Phòng ngừa rối loạn thích ứng như thế nào?
Không phải lúc nào cũng có thể ngăn chặn hoàn toàn bệnh rối loạn thích ứng, bởi nhiều biến cố trong cuộc sống xảy ra bất ngờ và nằm ngoài khả năng kiểm soát. Tuy nhiên, mỗi người có thể chủ động tăng khả năng ứng phó với stress bằng cách:
- Duy trì kết nối với gia đình, bạn bè.
- Xây dựng thói quen ngủ đủ giấc, ăn uống cân bằng và vận động phù hợp.
- Chủ động chia sẻ với những người tin tưởng khi cảm thấy quá tải thay vì cố gắng chịu đựng một mình.
- Hạn chế sử dụng rượu bia, chất gây nghiện hoặc các chất có thể làm tình trạng cảm xúc trở nên khó kiểm soát hơn.
- Tìm kiếm sự hỗ trợ của chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ khi các triệu chứng kéo dài hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày.
Việc tìm kiếm sự hỗ trợ sớm có thể giúp người bệnh không phải chờ đến khi các triệu chứng trở nên nghiêm trọng mới bắt đầu điều trị. Sự đồng hành của gia đình cũng có vai trò quan trọng, đặc biệt với trẻ em, thanh thiếu niên hoặc người đang gặp khó khăn trong việc nhận biết những thay đổi về cảm xúc và hành vi của chính mình.
Điều trị rối loạn thích ứng tại Bệnh viện Đa khoa Phương Đông
Nếu sau khi trải qua một hoặc vài sự kiện khiến cuộc sống của bạn thay đổi rất nhiều nhưng cảm thấy vẫn chưa thể thích nghi được, bạn có thể đến gặp các bác sĩ Tâm thần để chia sẻ. Tại buổi thăm khám Tâm thần tại Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, ThS.BSNT Nguyễn Đình Nam với phong cách làm việc nhẹ nhàng sẽ luôn dành thời gian lắng nghe mọi câu chuyện của bạn.
Bác sĩ sẽ không đánh giá, mà chỉ đóng vai trò một người có nhiều kinh nghiệm sống và kiến thức tâm thần hơn để lý giải về các triệu chứng cơ thể bạn đang gặp phải, những cảm xúc tiêu cực đang dằn vặt bạn hằng ngày và gợi ý cách thiết lập cuộc sống mới.
ThS.BSNT Nguyễn Đình Nam thăm khám sức khỏe tinh thần cho bệnh nhân
Mục tiêu sau cùng là hướng tới giúp bạn vượt qua được những sự kiện trong quá khứ, có kỹ năng quản lý cảm xúc để từng bước hướng tới cuộc sống bạn mong muốn. Việc dùng thuốc chỉ đóng vai trò hỗ trợ vì tác dụng phụ của các loại thuốc chữa bệnh tâm lý là rất lớn.
Tuy nhiên, vì các bệnh lý tâm thần đa phần cần điều trị trong thời gian dài nên bạn phải dành thời gian tái khám đúng lịch để trao đổi với bác sĩ về trạng thái cảm xúc và phản ứng sau khi dùng thuốc. Do đó, hãy đảm bảo sắp xếp được thời gian trước khi bắt đầu điều trị.
Có thể nói, rối loạn thích ứng là trạng thái bất ổn về mặt tâm lý mà bất kỳ ai cũng có thể gặp sau các biến cố trong cuộc sống. Tuy nhiên, nếu cảm giác lo âu, buồn bã, mất ngủ hoặc những thay đổi trong hành vi kéo dài và ảnh hưởng đến sinh hoạt, người bệnh không nên cố gắng chịu đựng một mình. Chủ động thăm khám sẽ giúp đánh giá đúng tình trạng bệnh và có hướng hỗ trợ phù hợp, từ đó từng bước lấy lại sự cân bằng trong cuộc sống.
