Suy dinh dưỡng thể phù (Kwashiorkor) là gì? Dấu hiệu và cách nhận biết

Suy dinh dưỡng thể phù (Kwashiorkor) là gì? 

Suy dinh dưỡng thể phù (Kwashiorkor) là một trong hai dạng suy dinh dưỡng protein – năng lượng nặng, đặc trưng bởi tình trạng thiếu protein trầm trọng kèm theo thiếu hụt nhiều vi chất thiết yếu. Khi cơ thể không được cung cấp đủ protein, nồng độ albumin trong máu giảm, làm rối loạn cân bằng áp lực keo và dẫn đến ứ dịch trong mô, gây hiện tượng phù toàn thân.

Chính biểu hiện phù nề này khiến người mắc Kwashiorkor có hình dáng rất đặc trưng: tay chân có thể gầy teo do mất khối cơ, nhưng bàn tay, bàn chân, mặt và bụng lại sưng phù rõ rệt. Đặc biệt, bụng phình to dễ gây nhầm lẫn rằng trẻ được nuôi dưỡng đầy đủ, trong khi thực tế cơ thể đang thiếu hụt dinh dưỡng nghiêm trọng.

Suy dinh dưỡng thể phù hiếm gặp tại các quốc gia phát triển, nhưng vẫn là vấn đề y tế đáng lo ngại tại nhiều nước đang phát triển, nơi tỷ lệ nghèo đói, thiếu an ninh lương thực và điều kiện vệ sinh kém còn phổ biến. Bên cạnh chế độ ăn thiếu protein, tình trạng nhiễm trùng tái diễn (như tiêu chảy, viêm đường hô hấp, ký sinh trùng) cũng làm tăng nhu cầu dinh dưỡng và đẩy nhanh quá trình suy kiệt của cơ thể.

Kwashiorkor có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, tuy nhiên trẻ em là đối tượng dễ bị tổn thương nhất. Bệnh thường gặp ở trẻ từ 3–5 tuổi, giai đoạn trẻ ngừng hoặc giảm bú mẹ nhưng khẩu phần thay thế lại giàu carbohydrate, thiếu protein và vi chất dinh dưỡng. Nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời, suy dinh dưỡng thể phù có thể gây chậm phát triển thể chất – trí tuệ, suy giảm miễn dịch và tăng nguy cơ tử vong.

Các triệu chứng của bệnh suy dinh dưỡng thể phù 

Trẻ mắc suy dinh dưỡng thể phù (Kwashiorkor) thường có biểu hiện lâm sàng khá đặc trưng, giúp phụ huynh và nhân viên y tế có thể nhận diện sớm nếu chú ý quan sát. Các triệu chứng phổ biến bao gồm:

Biểu hiện chướng bụng ở trẻ mắc hội chứng suy dinh dưỡng thể phù

• Phù nề: Xảy ra do tích tụ dịch trong cơ thể, thường thấy rõ ở mắt cá chân, bàn chân, cẳng chân và có thể lan lên mặt, mi mắt;
• Bụng chướng kèm cổ trướng: Do ứ dịch trong ổ bụng và suy giảm protein máu, khiến bụng trẻ phình to bất thường;
• Tóc khô, thưa, dễ gãy rụng và thay đổi màu sắc: Tóc có thể nhạt màu, ngả vàng hoặc đỏ nâu, mất sắc tố từng vùng – dấu hiệu điển hình của thiếu protein kéo dài;
• Tổn thương da (viêm da dinh dưỡng): Da khô, bong vảy, xuất hiện mảng đỏ, sẫm màu hoặc nứt nẻ, dễ nhiễm trùng thứ phát;
• Gan to: Thường liên quan đến gan nhiễm mỡ do rối loạn chuyển hóa lipid khi thiếu protein;
• Giảm khối lượng cơ bắp nhưng mỡ dưới da còn tương đối: Đây là đặc điểm giúp phân biệt suy dinh dưỡng thể phù với thể gầy còm (marasmus);
• Dấu hiệu mất nước tiềm ẩn: Mặc dù trẻ có phù, nhưng bên trong tế bào vẫn có thể thiếu nước và điện giải;
• Giảm hoặc mất cảm giác thèm ăn: Trẻ ăn kém, biếng ăn kéo dài, làm tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng ngày càng nặng;
• Rối loạn hành vi: Trẻ dễ cáu gắt, uể oải, mệt mỏi, giảm tương tác và chậm phát triển tâm vận động;
• Tình trạng suy dinh dưỡng toàn thân: Trẻ chậm tăng trưởng, suy giảm miễn dịch, dễ mắc các bệnh nhiễm trùng nếu không được can thiệp kịp thời.

Biến chứng do bệnh suy dinh dưỡng thể phù (Kwashiorkor) gây ra

Suy dinh dưỡng thể phù (Kwashiorkor) không chỉ ảnh hưởng đến cân nặng và thể trạng mà còn gây tổn thương sâu rộng đến nhiều cơ quan trong cơ thể. Nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời, bệnh có thể tiến triển âm thầm, dẫn đến biến chứng nghiêm trọng và đe dọa tính mạng, đặc biệt ở trẻ nhỏ.

Các biến chứng thường gặp bao gồm:

• Hạ đường huyết: do thiếu hụt năng lượng và rối loạn chuyển hóa, dễ gây co giật hoặc rối loạn ý thức;
• Hạ thân nhiệt: cơ thể không đủ năng lượng để duy trì nhiệt độ ổn định;
• Giảm thể tích máu, có thể tiến triển thành sốc giảm thể tích, ảnh hưởng đến tuần hoàn và chức năng sống;
• Rối loạn điện giải do mất nước, làm tăng nguy cơ rối loạn nhịp tim và suy cơ quan;
• Suy giảm hệ miễn dịch, khiến người bệnh dễ nhiễm trùng tái diễn, vết thương lâu lành và đáp ứng điều trị kém;
• Tổn thương gan, lâu dài có thể dẫn đến xơ gan và suy gan;
• Teo tuyến tụy, làm giảm tiết enzyme tiêu hóa, gây khó tiêu và kém hấp thu dưỡng chất;
• Teo niêm mạc đường tiêu hóa, tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển quá mức ở ruột non, làm nặng thêm tình trạng tiêu chảy và suy dinh dưỡng;
• Chậm phát triển thể chất và trí tuệ ở trẻ em, ảnh hưởng lâu dài đến khả năng học tập và phát triển sau này;
• Rối loạn ý thức, hôn mê, và trong những trường hợp nặng có thể dẫn đến tử vong.

Nguyên nhân nào gây bệnh suy dinh dưỡng thể phù?

Thiếu hụt protein được xem là đặc điểm cốt lõi và phổ biến nhất của suy dinh dưỡng thể phù (Kwashiorkor). Protein đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì áp lực keo của huyết tương và cấu trúc tế bào. Khi cơ thể không được cung cấp đủ protein trong thời gian dài, dịch dễ thoát ra khỏi lòng mạch, gây phù nề toàn thân – dấu hiệu đặc trưng của bệnh.

Tuy nhiên, trên thực tế lâm sàng, nhiều nghiên cứu cho thấy bổ sung protein đơn thuần không phải lúc nào cũng giúp cải thiện hoặc phòng ngừa Kwashiorkor. Điều này cho thấy cơ chế bệnh sinh của suy dinh dưỡng thể phù phức tạp hơn, trong đó thiếu protein chỉ là một phần của vấn đề, bên cạnh các rối loạn chuyển hóa, thiếu vi chất và stress oxy hóa.

Các yếu tố chính liên quan đến sự hình thành bệnh bao gồm:

Chế độ ăn thiên về carbohydrate, thiếu cân đối dinh dưỡng: Tại những khu vực có nguy cơ cao như châu Phi, Trung Mỹ và Đông Nam Á, đặc biệt ở các vùng nghèo hoặc nông thôn, khẩu phần ăn hàng ngày thường chỉ xoay quanh một hoặc vài loại thực phẩm giàu tinh bột như gạo, ngô, sắn hoặc khoai. Những loại thực phẩm này có giá thành thấp, dễ trồng nhưng nghèo protein và vi chất thiết yếu. Trong bối cảnh đó, phụ nữ mang thai và cho con bú bị thiếu protein kéo dài có thể làm tăng nguy cơ suy dinh dưỡng ở trẻ nhỏ, đặc biệt trong giai đoạn phát triển sớm.

Chế độ ăn thiếu dinh dưỡng tại các khu vực nghèo nàn

Cai sữa không đúng cách và thiếu thực phẩm thay thế phù hợp: Trẻ em sau cai sữa, nếu không được cung cấp chế độ ăn thay thế giàu protein và năng lượng, rất dễ rơi vào tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng. Nguyên nhân có thể xuất phát từ thiếu nguồn thực phẩm, hạn chế kinh tế, hoặc thiếu kiến thức về dinh dưỡng của người chăm sóc. Khi nhu cầu dinh dưỡng tăng cao nhưng khẩu phần ăn không đáp ứng, nguy cơ Kwashiorkor sẽ gia tăng rõ rệt.

Bên cạnh đó, một số yếu tố nguy cơ làm trầm trọng thêm tình trạng suy dinh dưỡng thể phù bao gồm:

• Thiếu hụt các vitamin và khoáng chất thiết yếu như kẽm, sắt, vitamin A, vitamin B complex;
• Khẩu phần ăn thiếu chất chống oxy hóa, làm tăng tổn thương tế bào do stress oxy hóa;
• Aflatoxin – độc tố do nấm mốc phát triển trên ngũ cốc và hạt bảo quản kém ở vùng khí hậu nóng ẩm, có thể gây tổn thương gan và rối loạn chuyển hóa protein;
• Nhiễm ký sinh trùng và các bệnh truyền nhiễm như sởi, sốt rét, HIV, làm tăng nhu cầu dinh dưỡng và giảm khả năng hấp thu;
• Điều kiện sống khắc nghiệt như đói nghèo, chiến tranh, thiên tai hoặc mất an ninh lương thực kéo dài.

Xem thêm:

• Những điều cần biết về bệnh suy dinh dưỡng
  

Chẩn đoán bệnh suy dinh dưỡng thể phù

Gan và thận là hai cơ quan chịu ảnh hưởng sớm và rõ rệt nhất ở trẻ mắc suy dinh dưỡng thể phù (Kwashiorkor), do rối loạn chuyển hóa protein và mất cân bằng dịch trong cơ thể. Vì vậy, khi có nghi ngờ trẻ mắc hội chứng suy dinh dưỡng thể phù, việc đánh giá chức năng gan – thận và tình trạng chuyển hóa cần được tiến hành sớm và đầy đủ.

Cụ thể, bác sĩ sẽ chỉ định:

• Tầm soát gan và thận bằng các phương tiện chẩn đoán hình ảnh như siêu âm, chụp X-quang hoặc MRI nhằm phát hiện gan to, thận tổn thương hoặc tình trạng ứ dịch bất thường;
• Thực hiện các xét nghiệm cận lâm sàng cần thiết, bao gồm đo nồng độ protein máu (đặc biệt là albumin), các chất điện giải như natri và kali, ure, creatinin, cùng với chỉ số đường huyết thông qua xét nghiệm máu và phân tích nước tiểu, giúp đánh giá mức độ suy dinh dưỡng và biến chứng đi kèm.

Việc chẩn đoán sớm và chính xác không chỉ giúp xác định mức độ suy dinh dưỡng thể phù mà còn là cơ sở quan trọng để xây dựng phác đồ điều trị và phục hồi dinh dưỡng phù hợp, hạn chế nguy cơ biến chứng nguy hiểm cho trẻ.

Cách điều trị hội chứng suy dinh dưỡng thể phù​ Kwashiorkor

Suy dinh dưỡng thể phù Kwashiorkor hoàn toàn có thể hồi phục nếu được phát hiện và điều trị sớm. Nguyên tắc điều trị cốt lõi là bổ sung năng lượng và protein một cách hợp lý, kết hợp theo dõi y tế chặt chẽ để tránh các biến chứng chuyển hóa.

Bổ sung đầy đủ vi chất cần thiết và protein trong chế độ ăn uống của trẻ

Trong giai đoạn đầu điều trị, lượng calo không nên tăng đột ngột mà cần được bổ sung từ từ, từng bước, nhằm giúp cơ thể trẻ thích nghi và hạn chế nguy cơ rối loạn chuyển hóa. Chế độ ăn lúc này cần được xây dựng toàn diện, không chỉ tập trung vào protein mà phải đảm bảo đủ các nhóm chất dinh dưỡng thiết yếu, bao gồm tinh bột, chất béo và chất đạm, cùng với vitamin và khoáng chất.

Việc sử dụng thực phẩm đa dạng, dễ tiêu hóa và giàu dinh dưỡng sẽ giúp cải thiện tình trạng phù, phục hồi khối cơ, tăng cân an toàn và nâng cao sức đề kháng cho trẻ.

Biện pháp phòng ngừa suy dinh dưỡng thể phù Kwashiorkor

Để giảm nguy cơ mắc Kwashiorkor, cha mẹ cần chú trọng đến dinh dưỡng và chăm sóc sức khỏe ngay từ những năm đầu đời của trẻ. Một số biện pháp quan trọng bao gồm:

Ưu tiên nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn: Trong 6 tháng đầu đời, trẻ nên được bú mẹ hoàn toàn và tiếp tục duy trì đến ít nhất 24 tháng tuổi. Đặc biệt, sữa non trong 3–4 ngày đầu sau sinh có hàm lượng protein và kháng thể cao, đóng vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa suy dinh dưỡng và tăng cường miễn dịch cho trẻ.

Áp dụng chế độ ăn dặm khoa học, cân đối: Theo khuyến cáo của Viện Dinh dưỡng Quốc gia, khẩu phần ăn dặm của trẻ cần:

• Đạt tối thiểu 2 kcal/gam thực phẩm
• Cung cấp khoảng 35–40% tổng năng lượng từ chất béo

Thực đơn ăn dặm phải đa dạng, đầy đủ tinh bột – chất béo – protein – vitamin – khoáng chất, tránh tình trạng chỉ cho trẻ ăn bột loãng pha muối hoặc dầu, vốn dễ gây thiếu hụt protein kéo dài.

Đảm bảo sinh hoạt hợp lý và chăm sóc sức khỏe định kỳ: Trẻ cần được bổ sung đầy đủ các vi chất thiết yếu như vitamin A, sắt, acid folic (vitamin B9), kết hợp tẩy giun định kỳ và uống vitamin A liều cao 2 lần/năm đối với trẻ dưới 6 tuổi. Ngoài ra, việc khuyến khích trẻ vận động phù hợp với lứa tuổi sẽ giúp cải thiện tiêu hóa và hấp thu dinh dưỡng.

Cha mẹ cũng cần tránh lạm dụng kháng sinh, vì điều này có thể gây rối loạn hệ vi sinh đường ruột và làm giảm khả năng hấp thu dưỡng chất. Việc khám sức khỏe, theo dõi tăng trưởng và xét nghiệm vi chất định kỳ sẽ giúp phát hiện sớm nguy cơ suy dinh dưỡng và can thiệp kịp thời.

Kết luận 

Suy dinh dưỡng thể phù (Kwashiorkor) là một trong những dạng suy dinh dưỡng nguy hiểm nhất ở trẻ nhỏ, với diễn tiến nhanh và nhiều biến chứng nghiêm trọng nếu chậm trễ điều trị. Việc nhận biết đúng các dấu hiệu đặc trưng của phù do thiếu protein, thay vì chỉ dựa vào cân nặng hay hình thể bên ngoài, đóng vai trò then chốt trong phát hiện sớm bệnh. Khi trẻ có biểu hiện khác thường cha mẹ cần đưa trẻ đi khám dinh dưỡng càng sớm càng tốt để được đánh giá và can thiệp kịp thời.