Vitamin A là gì? Công dụng của vitamin đối với sức khỏe của trẻ
Vitamin A được xem như một hợp chất “vàng” giúp cải thiện thị lực cho con người
Vitamin A là một vitamin tan trong dầu, có đặc điểm không được đào thải nhanh ra ngoài mà có xu hướng tích lũy trong gan khi cơ thể hấp thu dư thừa. Vitamin A tồn tại trong thực phẩm dưới hai dạng chính: từ nguồn động vật (retinol và retinyl ester) và từ nguồn thực vật dưới dạng carotenoid – còn gọi là tiền vitamin A, sẽ được cơ thể chuyển hóa thành vitamin A khi cần thiết.
Đối với trẻ em, vitamin A giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong nhiều quá trình sinh học thiết yếu. Đây là vi chất cần thiết cho sự tăng trưởng và phát triển toàn diện, tham gia vào quá trình phân chia tế bào, sao chép gen, đồng thời duy trì thị lực, đặc biệt là khả năng nhìn trong điều kiện ánh sáng yếu. Bên cạnh đó, vitamin A còn góp phần tăng cường chức năng miễn dịch, giúp trẻ chống lại các tác nhân gây nhiễm trùng ở đường hô hấp và tiêu hóa.
Trong y khoa, vitamin A được sử dụng để phòng và điều trị các tình trạng thiếu hụt vitamin A, điển hình như khô mắt, quáng gà, đồng thời hỗ trợ điều trị một số bệnh lý liên quan đến da và niêm mạc như trứng cá, vảy nến, hoặc các tình trạng suy giảm miễn dịch dẫn đến nhiễm khuẩn hô hấp và tiêu hóa tái diễn. Việc bổ sung vitamin A cần được thực hiện đúng liều lượng và đúng chỉ định, đặc biệt ở trẻ nhỏ, nhằm đảm bảo hiệu quả và tránh nguy cơ tích lũy gây thừa vitamin A.
Trẻ thừa vitamin A có nguy hiểm không?
Câu trả lời là CÓ. Thừa vitamin A ở trẻ em không phải là tình trạng lành tính, đặc biệt khi việc bổ sung kéo dài hoặc sử dụng với liều cao. Khác với các vitamin tan trong nước có thể đào thải qua nước tiểu, vitamin A là vitamin tan trong chất béo, có xu hướng tích lũy trong gan và mô mỡ. Vì vậy, khi bổ sung vượt nhu cầu, cơ thể trẻ không thể đào thải nhanh, dẫn đến nguy cơ ngộ độc mà nhiều phụ huynh thường chủ quan bỏ qua.
Mức độ nguy hiểm của tình trạng thừa vitamin A phụ thuộc vào liều lượng sử dụng, thời gian bổ sung và độ tuổi của trẻ. Trên lâm sàng, thừa vitamin A có thể gây ra nhiều hệ lụy sức khỏe, bao gồm:
- Gây ngộ độc vitamin A cấp tính: Khi trẻ được bổ sung vitamin A với liều cao trong thời gian ngắn, cơ thể có thể phản ứng nhanh bằng các triệu chứng như buồn nôn, nôn ói, đau đầu, chóng mặt, kích thích, quấy khóc. Ở trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ sơ sinh, còn có thể xuất hiện thóp phồng – dấu hiệu cảnh báo tăng áp lực nội sọ cần được theo dõi y tế sớm.
Tình trạng thóp phồng ở trẻ sơ sinh
- Gây ngộ độc vitamin A mạn tính: Việc sử dụng vitamin A với liều không quá cao nhưng kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng có thể khiến vitamin A tích tụ dần trong gan, dẫn đến tổn thương gan. Trẻ có thể xuất hiện các biểu hiện như chán ăn, sụt cân, da khô bong tróc, rụng tóc, mệt mỏi kéo dài và đau nhức xương khớp.
- Ảnh hưởng đến xương và quá trình phát triển: Thừa vitamin A làm rối loạn chuyển hóa xương, có thể ức chế hoạt động của vitamin D, từ đó làm tăng nguy cơ loãng xương, đau xương và ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển chiều cao của trẻ trong giai đoạn tăng trưởng.
- Tác động đến hệ thần kinh và thị giác: Trẻ thừa vitamin A có thể gặp các triệu chứng như đau đầu kéo dài, mờ mắt, nhìn đôi, buồn ngủ bất thường hoặc ngủ li bì. Những dấu hiệu này dễ bị nhầm lẫn với các bệnh lý thần kinh hoặc rối loạn thị giác khác, khiến việc phát hiện và xử trí chậm trễ.
Trẻ cần bao nhiêu lượng vitamin A mỗi ngày?
Nhu cầu vitamin A ở trẻ em không cố định, mà phụ thuộc vào độ tuổi, tình trạng dinh dưỡng, chế độ bú mẹ cũng như các bệnh lý đi kèm (nếu có). Việc bổ sung đủ và đúng liều vitamin A giúp trẻ tăng cường thị lực, miễn dịch và phát triển toàn diện, đồng thời tránh nguy cơ thiếu hoặc thừa vitamin A.
Theo Ủy ban Thực phẩm và Dinh dưỡng – Viện Y học Hoa Kỳ (IOM), lượng vitamin A khuyến nghị cho trẻ được xác định như sau:
Trẻ sơ sinh
- Từ 0 – 6 tháng tuổi: 400 mcg/ngày
- Từ 7 – 12 tháng tuổi: 500 mcg/ngày
Trẻ em (lượng tiêu thụ khuyến nghị)
- Từ 1 – 3 tuổi: 300 mcg/ngày
- Từ 4 – 8 tuổi: 400 mcg/ngày
- Từ 9 – 13 tuổi: 600 mcg/ngày
Bên cạnh nhu cầu vitamin A hằng ngày từ chế độ ăn, liều bổ sung vitamin A liều cao được điều chỉnh theo chu kỳ 6 tháng, đặc biệt quan trọng ở nhóm trẻ nhỏ có nguy cơ thiếu hụt. Trong giai đoạn từ 6 – 36 tháng tuổi, trẻ cần được uống vitamin A định kỳ tại các cơ sở y tế địa phương theo khuyến cáo của ngành y tế.
Cụ thể, liều bổ sung vitamin A dự phòng như sau:
- Trẻ dưới 6 tháng tuổi không được bú mẹ: 50.000 IU mỗi 6 tháng
- Trẻ từ 6 – dưới 12 tháng tuổi: 100.000 IU mỗi 6 tháng
- Trẻ từ 12 – 36 tháng tuổi: 200.000 IU mỗi 6 tháng
- Trẻ từ 36 – 60 tháng tuổi: liều bổ sung được khuyến cáo linh hoạt tùy theo khu vực, tỷ lệ thiếu vitamin A và hướng dẫn của y tế địa phương
Việc tuân thủ đúng liều lượng vitamin A theo độ tuổi và chỉ định chuyên môn là yếu tố then chốt giúp phòng ngừa thiếu vitamin A, đồng thời tránh nguy cơ thừa vitamin A gây ảnh hưởng đến gan và xương của trẻ.
Xem thêm:
Nguyên nhân phổ biến khiến trẻ bị thừa vitamin A
Tình trạng trẻ thừa vitamin A thường xuất phát từ việc bổ sung không kiểm soát và hiểu chưa đúng về nhu cầu vi chất của trẻ. Trên thực tế, vitamin A là vi chất cần thiết nhưng dư thừa kéo dài có thể gây ngộ độc và ảnh hưởng đến gan, xương, thần kinh. Một số nguyên nhân thường gặp bao gồm:
- Bổ sung vitamin A liều cao cho trẻ mà không có chỉ định của bác sĩ, đặc biệt là dùng dạng thuốc hoặc dung dịch uống có hàm lượng cao;
- Kết hợp nhiều nguồn vitamin A cùng lúc như thuốc uống, siro, sữa tăng cường vi chất và thực phẩm chức năng mà không tính toán tổng liều nạp vào mỗi ngày;
- Phụ huynh nhầm lẫn giữa việc phòng thiếu vitamin A theo chương trình y tế và việc bổ sung hằng ngày, dẫn đến cho trẻ dùng vitamin A liên tục trong thời gian dài;
- Lạm dụng các thực phẩm chức năng quảng cáo “tăng đề kháng, sáng mắt, phát triển trí não” có chứa vitamin A hoặc tiền vitamin A mà không đọc kỹ thành phần;
- Trẻ đã ăn nhiều thực phẩm giàu vitamin A như gan động vật, trứng, sữa, cà rốt, bí đỏ… nhưng vẫn được bổ sung thêm vitamin A dạng thuốc, làm tăng nguy cơ dư thừa;
- Phụ huynh hiểu sai rằng vitamin A là an toàn tuyệt đối, cho rằng bổ sung càng nhiều càng tốt, trong khi đây là vitamin tan trong dầu, dễ tích lũy và gây độc nếu dùng quá liều.
Trẻ thừa vitamin A phải làm sao?
Khi nghi ngờ hoặc đã xác định trẻ bị thừa vitamin A, việc xử trí đúng cách và kịp thời có vai trò rất quan trọng nhằm hạn chế nguy cơ tổn thương gan, xương và hệ thần kinh trung ương. Vitamin A là vitamin tan trong chất béo, dễ tích lũy trong cơ thể nếu bổ sung không hợp lý, đặc biệt ở trẻ nhỏ.
Ngừng ngay tất cả các nguồn bổ sung vitamin A
Theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khi trẻ có dấu hiệu nghi ngờ ngộ độc vitamin A, cần dừng ngay toàn bộ các chế phẩm chứa vitamin A, bao gồm vitamin A liều cao, siro đa vi chất, thực phẩm chức năng tăng đề kháng và các loại sữa bổ sung giàu vitamin A.
Ngay cả khi sử dụng liều thấp, vitamin A vẫn có thể tiếp tục tích lũy trong gan, do đó việc duy trì bổ sung trong giai đoạn này có thể khiến tình trạng thừa vitamin kéo dài và nặng hơn.
Theo dõi chặt chẽ các triệu chứng lâm sàng của trẻ
Sau khi ngừng bổ sung, phụ huynh cần theo dõi sát các dấu hiệu thường gặp của thừa vitamin A, như nôn ói, đau đầu, mệt mỏi, da khô bong tróc, biếng ăn, đau nhức xương khớp hoặc trẻ quấy khóc bất thường.
Trên thực tế, đa số trường hợp thừa vitamin A mức độ nhẹ có thể cải thiện sau vài ngày đến vài tuần nếu được phát hiện sớm và loại bỏ hoàn toàn nguồn vitamin A dư thừa.
Đưa trẻ đi khám ngay khi có dấu hiệu nặng hoặc kéo dài
Phụ huynh không nên tự xử trí tại nhà nếu trẻ xuất hiện các biểu hiện nghiêm trọng như nôn nhiều, đau đầu dữ dội, thóp phồng, rối loạn thị giác, hoặc có tiền sử sử dụng vitamin A liều cao trong thời gian dài. Trong những trường hợp này, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm chức năng gan, đánh giá nồng độ vitamin A trong máu, đồng thời theo dõi các biến chứng liên quan đến xương và hệ thần kinh để có hướng xử trí phù hợp.
Điều chỉnh chế độ ăn hợp lý, không kiêng khem cực đoan
Các chuyên gia dinh dưỡng cho biết, không cần loại bỏ hoàn toàn thực phẩm chứa vitamin A khi trẻ bị thừa vitamin, bởi vitamin A từ thực phẩm tự nhiên ít gây ngộ độc hơn so với dạng thuốc. Thay vào đó, phụ huynh nên hạn chế tạm thời những thực phẩm có hàm lượng vitamin A rất cao, đặc biệt là gan động vật, đồng thời duy trì chế độ ăn cân đối, đa dạng nhóm chất để đảm bảo nhu cầu dinh dưỡng tổng thể cho trẻ.
Bổ sung vitamin A cho trẻ bằng thực phẩm
Xây dựng kế hoạch bổ sung vitamin A đúng chỉ định về lâu dài
Sau khi trẻ hồi phục, phụ huynh cần đánh giá lại toàn bộ kế hoạch bổ sung vi chất. Vitamin A chỉ nên được sử dụng khi trẻ có nguy cơ thiếu hụt và phải tuân thủ đúng liều khuyến nghị theo độ tuổi. Ưu tiên bổ sung vitamin A thông qua thực phẩm tự nhiên, trong khi các chế phẩm liều cao chỉ áp dụng cho nhóm trẻ đặc biệt và cần có chỉ định cụ thể từ cơ quan y tế hoặc bác sĩ chuyên khoa.
Lưu ý cách cho trẻ uống vitamin A
Việc bổ sung vitamin A cho trẻ cần được thực hiện đúng liều lượng, đúng độ tuổi và đúng cách để đảm bảo hiệu quả phòng thiếu vitamin A, đồng thời hạn chế nguy cơ gặp tác dụng không mong muốn. Cha mẹ cần lưu ý các hướng dẫn sau:
Bổ sung vitamin A cho trẻ đúng liều lượng được khuyến nghị
Trẻ từ 6 – 12 tháng tuổi: Giữ viên nang vitamin A bằng ngón trỏ và ngón cái, dùng kéo sạch cắt phần đầu núm viên nang. Bóp nhẹ để lấy 3 – 4 giọt vitamin A (tương đương nửa viên) vào miệng trẻ, sau đó cho trẻ uống thêm một thìa nước để tráng miệng, giúp trẻ nuốt dễ hơn và giảm cảm giác khó chịu.
Trẻ từ 12 – 23 tháng tuổi: Giữ viên nang bằng ngón trỏ và ngón cái, cắt đầu núm viên nang rồi bóp toàn bộ dịch vitamin A vào miệng trẻ. Sau khi uống xong, cho trẻ uống một thìa nước tráng miệng nhằm tránh đọng thuốc trong khoang miệng.
Trẻ từ 24 tháng tuổi trở lên: Có thể cho trẻ nhai hoặc nuốt trực tiếp viên nang vitamin A, sau đó uống nước như bình thường để hỗ trợ hấp thu.
Mặc dù vitamin A là vi chất tương đối an toàn khi dùng đúng liều, phụ huynh vẫn cần theo dõi sức khỏe của trẻ trong vòng 24–48 giờ sau khi uống. Nếu trẻ xuất hiện các dấu hiệu bất thường như buồn nôn, nôn, quấy khóc nhiều, đau đầu hoặc mệt mỏi, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được tư vấn và xử trí kịp thời.
Kết luận
Thừa vitamin A ở trẻ không phải là tình trạng có thể xem nhẹ, đặc biệt khi việc bổ sung không được kiểm soát và kéo dài. Điều quan trọng nhất là ngừng bổ sung không cần thiết, theo dõi triệu chứng và đưa trẻ đi khám khi có dấu hiệu bất thường, thay vì tự ý xử trí tại nhà. Vitamin A chỉ thực sự có lợi khi được dùng đúng liều – đúng thời điểm – đúng đối tượng. Chủ động trang bị kiến thức và tham vấn bác sĩ sẽ giúp phụ huynh tránh những sai lầm đáng tiếc, đảm bảo trẻ phát triển an toàn.
