Viêm hắc võng mạc do virus: Dấu hiệu, chẩn đoán và điều trị

Viêm hắc võng mạc do virus nào gây nên?

Viêm hắc võng mạc do virus là tình trạng lớp hắc mạc và võng mạc của mắt đồng thời bị toxoplasma gondii, cytomegalovirus, herpes simplex virus,... tấn công. Khi cả hai lớp đồng thời bị tổn thương, chức năng hoạt động của mắt có thể bị ảnh hưởng dẫn đến suy giảm hoặc mất thị lực hoàn toàn.

Trong đó các chủng virus gây nhiễm trùng phổ biến nhất bao gồm:

• Herpes simplex virus (HSV) và Varicella-zoster virus (VZV) có xu hướng gây viêm võng mạc hoại tử cấp tính. Đặc điểm của hai chủng virus này là diễn tiến nhanh, hình thành tổn thương nặng và tiềm ẩn nguy cơ mất thị lực cao.
• Cytomegalovirus (CMV) được coi là nguyên nhân chính gây viêm hắc võng mạc ở bệnh nhân HIV/AIDS giai đoạn tiến triển. Vùng võng mạc thường bị tổn thương lan rộng, dẫn đến hoại tử và xuất huyết võng mạc, nhất ở bệnh nhân có chỉ số CD4 thấp hơn 50 tế bào/mm3.
• Toxoplasma gondii là chủng virus hàng đầu gây viêm hắc võng mạc, có thể ảnh hưởng đến trẻ nhỏ ngay từ khi còn trong bụng mẹ. Tuy nhiên người khoẻ mạnh hay người suy giảm miễn dịch đều có thể mắc phải, khiến võng mạc bị hoại tử hoặc sẹo teo lâu dài.
• Tác nhân virus khác như rubella, zika, west nile cũng có thể tấn công võng mạc trẻ sơ sinh và người trưởng thành. Một số loại nấm, giang mai, lao từng được ghi nhận là tác nhân gây bệnh chính ở người suy giảm miễn dịch.

Viêm hắc võng mạc do virus HSV, VZV, Cytomegalovirus, Toxoplasma gondii hoặc nấm gây nên

Ngoài viêm hắc võng mạc do virus, võng mạc người bệnh có thể bị tổn thương bởi các bệnh lý tự miễn hoặc ác tính khác. Tiêu biểu phải đề cập đến bệnh u hạt, lupus ban đỏ hệ thống, behcet hay u lympho nội nhãn.

Dấu hiệu viêm hắc võng mạc do virus

Bệnh nhân viêm hắc võng mạc nhìn chung đều bị suy giảm thị lực, nhạy cảm với ánh sáng, đau mắt nhẹ đến vừa, mắt đỏ hoặc xuất hiện hiện tượng ruồi bay. Riêng trường hợp do nhiễm trùng bẩm sinh, suy giảm miễn dịch, người bệnh có thể gặp các triệu chứng toàn thân khác.

Bệnh nhân bị viêm hắc võng mạc thường suy giảm thị lực hoặc nhạy cảm với ánh sáng

Song hơn hết, đáng cảnh báo khi bệnh khởi phát ở trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ do biểu hiện thường kín đáo. Phụ huynh cần chú ý theo dõi, nếu nhận thấy con thường xuyên nheo mắt, phản xạ ánh sáng bất thường, đi lại vụng về thì cần nhanh chóng thăm khám y tế.

Ai có nguy cơ viêm hắc võng mạc do virus

Mọi đối tượng đều có nguy cơ bị viêm hắc võng mạc do virus, song nhóm lứa tuổi hoặc có đặc điểm dưới đây tiềm ẩn khả năng mắc bệnh cao hơn:

• Trẻ sơ sinh nhiễm trùng bẩm sinh với các chủng CMV, herpes simplex, toxoplasmosis.
• Người tiếp xúc gần với động vật mang mầm bệnh như mèo nhiễm toxoplasma.
• Bệnh nhân suy giảm miễn dịch do vừa ghép tạng, mắc HIV/AIDS.
• Bệnh nhân mắc bệnh tự miễn như bệnh u hạt, lupus ban đỏ hệ thống.

Phương pháp chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán viêm hắc võng mạc do virus được thực hiện kết hợp giữa thăm khám lâm sàng và các xét nghiệm cận lâm sàng chuyên sâu. Bác sĩ sẽ kết hợp soi đáy mắt tìm dấu hiệu đặc trưng rồi mới chỉ định xét nghiệm chuyên sâu hơn, xác định chính xác tác nhân gây bệnh. Sự phối hợp này giúp tối ưu phác đồ điều trị, đặc biệt quan trọng với trẻ nhỏ và người suy giảm miễn dịch.

Phương pháp lâm sàng

Khi đến với Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, bệnh nhân sẽ được đội ngũ bác sĩ Chuyên khoa Mắt thăm khám và tìm kiếm các dấu hiệu nghi ngờ viêm hắc võng mạc do virus. Ví dụ như sau:

• Khám đáy mắt phát hiện ổ viêm ở lớp hắc mạc, võng mạc, vùng tổn thương thường có màu trắng nhạt với bờ không đều.
• Kiểm tra viêm dịch kính thông qua những đám mờ lơ lửng trong buồng dịch kính.
• Sẹo võng mạc bông gòn cung cấp dữ liệu nghi ngờ viêm mạn tính hoặc viêm tái phát.
• Soi đáy mắt hoặc chẩn đoán hình ảnh để kiểm tra sẹo teo võng mạc.
• Riêng với bệnh nhân suy giảm miễn dịch cần cẩn trọng hơn với những tổn thương lan rộng, không có biểu hiện điển hình.

Khám sức khoẻ mắt lâm sàng tìm dấu hiệu nghi ngờ viêm hắc võng mạc do virus

Phương pháp cận lâm sàng

Dựa vào những dữ liệu nghi ngờ ở bước chẩn đoán lâm sàng, bác sĩ sẽ chỉ định phương pháp xét nghiệm chẩn đoán chuyên sâu hơn:

• Xét nghiệm công thức máu nhằm tìm dấu hiệu nhiễm trùng, suy giảm miễn dịch, đánh giá chức năng gan, thận. Trường hợp cần thiết sẽ xét nghiệm thêm huyết thanh truy vết HIV, HSV, CMV, Toxoplasma. Hoặc test giang mai, PCR máu hoặc dịch cơ thể.
• Xét nghiệm nước tiểu với trẻ sơ sinh dưới 3 tuần tuổi để tìm CMV.
• Chẩn đoán hình ảnh với chụp cắt lớp võng mạc, chụp mạch huỳnh quang, chụp mạch ICG hoặc chụp võng mạc kỹ thuật số. Căn cứ theo tình trạng bệnh, độ tuổi mà bệnh nhân sẽ nhận chỉ định chụp phù hợp.
• Một số xét nghiệm khác cũng có thể được thực hiện như điện não đồ, MRI sọ não, sinh thiết dịch kính.

Điều trị viêm hắc võng mạc do virus

Mọi phương pháp điều trị viêm hắc võng mạc do các chủng virus đều hướng đến mục tiêu kiểm soát viêm, xử trí triệt căn nguyên nhân nhiễm trùng và phòng ngừa biến chứng thị lực. Dựa vào chủng virus gây bệnh, mức độ tổn thương và sức khỏe hệ miễn dịch người bệnh mà bác sĩ sẽ áp dụng liệu pháp phù hợp.

Phương pháp không dùng thuốc

Bệnh nhân có dấu hiệu viêm hắc võng mạc cần được kiểm tra sức khoẻ mắt định kỳ, theo dõi tổn thương định kỳ. Trong thời gian nhiễm trùng, người bệnh cũng cần tránh phơi nắng kéo dài, sinh hoạt thiếu lành mạnh khiến tình trạng viêm tiến triển nặng hơn.

Điều trị nguyên nhân nhiễm trùng

Từng chủng virus khác nhau sẽ có hướng tác động riêng biệt, cụ thể như sau:

• Herpes simplex virus (HSV) và Varicella-zoster virus (VZV) dùng valganciclovir hoặc acyclovir để kiểm soát võng mạc hoại tử cấp.
• Cytomegalovirus (CMV) dùng valganciclovir hoặc ganciclovir toàn thân qua đường tĩnh mạch hoặc thuốc. Trường hợp bệnh nhân kháng thuốc, bác sĩ có thể kê thêm cidofovir, foscarnet hay tiêm nội nhãn fomivirsen.
• Toxoplasmosis phối hợp điều trị giữa pyrimethamine, sulfadiazine và folinic acid trong 4 - 6 tuần hoặc kéo dài 1 năm ở trẻ sơ sinh. Thuốc corticoid có thể được bổ sung để kiểm soát phản ứng viêm, nhưng chỉ dùng khi có đơn kê.
• Nấm candida và các loại nấm khác dùng fluconazole hoặc amphotericin B đường toàn thân. Nhiễm trùng nặng có thể kết hợp thêm voriconazole hoặc caspofungin.
• Trong trường hợp viêm hắc võng mạc tiến triển nặng, bác sĩ sẽ cân nhắc chỉ định các thuốc ức chế miễn dịch không phải corticosteroid.

Điều trị viêm hắc võng mạc theo nhóm tác nhân gây nhiễm trùng

Phương pháp điều trị khác

Nếu bệnh nhân được kết luận viêm dịch kính nặng, võng mạc bong do viêm, nghi ngờ lymphoma nội nhãn thì có thể cân nhắc phẫu thuật cắt dịch kính. Hoặc như trường hợp có tân mạch võng mạc, xuất hiện lỗ võng mạc đe doạ cân nhắc chỉ định laser quang đông võng mạc.

Viêm hắc võng mạc do virus có thể phục hồi không?

Viêm hắc võng mạc do virus hoặc không do virus có thể dứt điểm, bảo toàn chức năng thị giác nếu được điều trị sớm. Tiên lượng phục hồi khả năng nhìn thường khả quan nhất với bệnh nhân bị tổn thương giới hạn, sẹo võng mạc nhỏ và không ảnh hưởng vùng hoàng điểm.

Biến chứng có thể gặp

Bệnh nhân viêm hắc võng mạc không được can thiệp kịp thời, đúng cách, bệnh có thể phát triển nghiêm trọng. Tiêu biểu như:

• Mất thị lực vĩnh viễn do teo võng mạc, sẹo hoàng điểm.
• Bong võng mạc do cấu trúc võng mạc bị phá huỷ bởi nhiễm trùng.
• Phù hoàng điểm, xuất huyết võng mạc do tân mạch võng mạc.
• Viêm dịch kính kéo dài khiến chất lượng thị giác giảm, dịch kính mờ.

Nhóm bệnh nhân HIV/AIDS, suy giảm miễn dịch hay do CMV gây nên cần được điều trị tích cực. Đây là nhóm nguyên nhân gây bệnh có mức độ diễn tiến nhanh, dễ hình thành tổn thương lan rộng và khiến thị lực khó có thể phục hồi.

Tỷ lệ tái phát

Riêng với nguyên nhân do virus toxoplasmosis, viêm hắc võng mạc có xu hướng tái phát nhiều lần, nhất là khi không có biện pháp chăm sóc dự phòng. Bệnh nhân có tiền sử nhiễm trùng cần đặc biệt theo dõi sát sao các dấu hiệu tổn thương, định kỳ tái khám và tham vấn bác sĩ về phương pháp phòng ngừa.

Viêm hắc võng mạc do virus toxoplasmosis có tỷ lệ tái phát cao nhất

Yếu tố ảnh hưởng đến tiên lượng hồi phục

Tiên lượng phục hồi sau viêm hắc võng mạc bởi virus chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác nhau. Trong đó nhóm nguyên nhân do nhiễm CMV hoặc toxoplasma có khả năng lấy lại chất lượng thị giác kém nhất. Ngoài ra, người bệnh còn bị ảnh hưởng từ mức độ tổn thương ban đầu, thời gian khởi trị và sức khỏe hệ miễn dịch.

Kết luận

Viêm hắc võng mạc do virus là một bệnh lý nhãn khoa nguy hiểm, bệnh có xu hướng diễn tiến âm thầm, phức tạp và nguy cơ để lại di chứng cao. Chủ động tầm soát ngay khi có dấu hiệu bất thường tại cơ sở y tế chuyên môn cao, tuân thủ phác đồ điều trị trở thành biện pháp hữu hiệu nhất để hạn chế tối đa biến chứng và bảo vệ mắt trước sự tấn công của virus.