Hệ lụy từ video ngắn: 'Cứu' con khỏi chiếc điện thoại

Thời gian qua, sự bùng nổ của video ngắn, trong đó có nhiều nội dung độc hại, được cá nhân hóa và các sản phẩm do AI tạo ra, lan tỏa khiến việc lướt mạng xã hội trở thành con dao hai lưỡi, với hệ lụy khó lường.

Thêm vào đó liên tục xuất hiện người trẻ gặp các vấn đề sức khỏe thể chất lẫn tinh thần, phải nhập viện điều trị khi sa đà vào các video ngắn này.

Nhiều hệ lụy xấu với nhận thức của trẻ em

Trao đổi với Tuổi Trẻ, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, thành viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho rằng điều đáng lo nhất là cơ chế tiêu thụ video ngắn hiện nay đang hình thành một thói quen tiếp nhận thông tin rất khác, đặc biệt là ở trẻ em.

Đó là việc xem thật nhanh, lướt thật nhanh và liên tục chuyển từ kích thích này sang kích thích khác. Nó cũng được thuật toán tự động đưa đến những nội dung tương tự.

Bà dẫn lại một số nghiên cứu quốc tế gần đây cho thấy việc sử dụng video ngắn ở mức độ cao hoặc có tính lệ thuộc có mối liên hệ giữa những vấn đề về sự chú ý với khả năng kiểm soát hành vi và sức khỏe tinh thần của trẻ em.

Trong đó một phân tích tổng hợp của nước ngoài được công bố vào năm 2025 dựa trên khoảng 71 nghiên cứu với hơn 98.000 người tham gia đã ghi nhận được mức sử dụng video ngắn cao hơn có liên hệ với kết quả kém hơn về nhận thức và rất đáng chú ý là sự chú ý, khả năng kiểm soát ức chế.

Phân tích kỹ hơn về tác động của video ngắn với trẻ em, bà Nga cho hay mối quan tâm không chỉ là câu hỏi mỗi ngày các em xem màn hình bao nhiêu giờ mà câu hỏi quan trọng hơn là trong những giờ ấy não bộ và tâm hồn của trẻ đang được nuôi dưỡng bằng cái gì, có nghĩa là nội dung của các video ngắn.

Nếu hàng giờ mỗi ngày của một đứa trẻ được lấp đầy bằng các video ngắn với các nội dung giật gân, khoe tiền, khoe thân, nói tục, công kích nhau, trò đùa nhảm nhí, thử thách nguy hiểm... thì điều đáng lo không chỉ là trẻ mất thời gian một cách vô bổ, mà nguy hiểm hơn là những nội dung được lặp đi lặp lại này có thể dần dần tác động rất xấu tới nhận thức của trẻ.

Thạc sĩ tâm lý lâm sàng Phạm Quỳnh Trang cũng cho hay video ngắn với thời lượng ngắn, chuyển cảnh liên tục, nội dung thay đổi nhanh đang trở thành hình thức giải trí quen thuộc của nhiều trẻ em và người trẻ.

Việc tiếp xúc quá nhiều với dạng nội dung này có thể ảnh hưởng đến khả năng tập trung, cảm xúc, giấc ngủ và các mối quan hệ của trẻ.

Nhất là ở trẻ nhỏ, việc quá phụ thuộc vào video ngắn có thể biểu hiện qua việc trẻ chỉ muốn xem điện thoại, khó tham gia các trò chơi, hoạt động giao tiếp hoặc tương tác với người khác. Một số trẻ trở nên cáu gắt, hung hăng khi bị ngăn xem video.

Bên cạnh đó, việc dành quá nhiều thời gian cho màn hình và giảm tương tác trực tiếp có thể ảnh hưởng đến quá trình phát triển ngôn ngữ. Ở trẻ lớn, việc ít chơi và giao tiếp với bạn bè có thể làm hạn chế cơ hội phát triển các kỹ năng nhận thức và kỹ năng xã hội...

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga - Ảnh: GIA HÂN

Phải dạy trẻ cách qua đường an toàn trên không gian mạng

Để hạn chế tác hại của video ngắn với trẻ em, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng không thể thực hiện một giải pháp duy nhất mà phải thực hiện đồng bộ các giải pháp.

Trong đó đầu tiên phải tiếp tục hoàn thiện trách nhiệm của các nền tảng. Những thuật toán không thể chỉ tối ưu cho thời gian người dùng ở lại trên nền tảng mà bỏ qua trách nhiệm xã hội.

Đặc biệt, với người dùng trẻ em, những nội dung vi phạm pháp luật trên các nền tảng phải được xử lý thật nhanh, những tài khoản liên tục tạo nội dung độc hại chắc chắn cần có chế tài xử lý tương xứng chứ không thể bỏ qua được.

Cùng với đó phải nâng trách nhiệm của người làm các nội dung trên mạng xã hội. Những người có sức ảnh hưởng càng lớn, trách nhiệm xã hội của họ càng phải lớn.

Chúng ta không thể quan niệm rằng tài khoản của tôi, tôi muốn nói gì thì nói. Không gian mạng có thể là ảo nhưng việc thực thi pháp luật trên không gian mạng phải là thật.

Bà cho rằng gia đình vẫn là bộ lọc quan trọng nhất. Song không nên cấm một cách cực đoan mà cha mẹ cần biết con mình đang xem gì và cùng con trao đổi vì sao một nội dung rất hấp dẫn nhưng không có giá trị.

Thậm chí cha mẹ còn phải dạy trẻ biết kiểm chứng thông tin, biết thoát khỏi nội dung độc hại của video ngắn và tự đặt giới hạn thời gian với mạng xã hội.

Đại biểu chỉ ra nhà trường có vai trò vô cùng quan trọng. Nhà trường cần xác định năng lực số và văn hóa số là một phần của giáo dục công dân trong thời đại số.

Chúng ta đã rất chú trọng việc dạy trẻ kỹ năng sống như qua đường an toàn, tham gia giao thông an toàn, giờ cũng phải dạy trẻ cách qua đường an toàn trên không gian mạng.

"Điều quan trọng hơn, bản thân người lớn thật sự phải thay đổi. Bởi không thể một mặt yêu cầu trẻ đừng xem nội dung nhảm, nhưng mặt khác chính mình lại say mê những cuộc khẩu chiến, chia sẻ tin đồn, bình luận xúc phạm người khác trên không gian mạng.

Thực tế có những livestream, video ngắn rất nhảm nhí nhưng lượng tương tác cùng người xem rất đông và phần lớn là người lớn.

Khi cha mẹ say mê những nội dung video ngắn nhảm nhí trên mạng xã hội sẽ không thể giáo dục con phải bỏ qua những nội dung nhảm nhí", bà Nga nhấn mạnh.

Thạc sĩ Phạm Quỳnh Trang - Ảnh: D.LIỄU

Tịch thu điện thoại của trẻ - sẽ không thể giải quyết được vấn đề

Thạc sĩ Phạm Quỳnh Trang chỉ rõ nhiều cha mẹ cho rằng chỉ cần tịch thu điện thoại của trẻ sẽ giải quyết được vấn đề. Song việc này có thể gây tác dụng ngược và không giải quyết được nguyên nhân sâu xa.

"Điều quan trọng hơn là phải hiểu đứa trẻ đang cần gì, đang thiếu điều gì mà lại tìm đến video ngắn. Có thể trẻ thiếu sự kết nối, chia sẻ hoặc thiếu những hoạt động khác ngoài học tập", bà Trang nói.

Thay vì chỉ đặt câu hỏi làm thế nào để lấy điện thoại khỏi tay con, theo thạc sĩ Trang, cha mẹ cần giúp trẻ hình thành kỹ năng và nhận thức khi sử dụng mạng xã hội, đồng thời xây dựng lịch sinh hoạt cân bằng giữa học tập, nghỉ ngơi, vận động, vui chơi và giao tiếp.

Cha mẹ cũng cần chú ý những dấu hiệu như trẻ không thể kiểm soát việc xem video, trở nên bồn chồn hoặc hung hăng khi bị ngăn cản, mất ngủ, khó ngủ, kết quả học tập giảm, khó tập trung, thu mình, không muốn giao tiếp hay tham gia các hoạt động bên ngoài.

Nhất là nếu trẻ có hành vi tự làm đau bản thân hoặc có ý nghĩ, hành vi liên quan đến tự sát, cha mẹ cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được bác sĩ và chuyên gia tâm lý đánh giá, hỗ trợ kịp thời...