Mày đay là gì? Phân biệt mày đay cấp và mày đay mạn tính
Mày đay là phản ứng của da xảy ra khi các tế bào mast giải phóng histamin và nhiều chất trung gian gây viêm, làm xuất hiện các sẩn phù nổi gồ trên bề mặt da kèm cảm giác ngứa dữ dội. Các tổn thương này thường xuất hiện nhanh, có thể thay đổi vị trí liên tục và mỗi nốt riêng lẻ thường biến mất trong vòng 24 giờ mà không để lại sẹo.
Dựa vào thời gian diễn tiến, bệnh được chia thành hai nhóm chính là mày đay cấp và mày đay mạn tính với cách tiếp cận hoàn toàn khác nhau:
|
Mày đay cấp (Acute urticaria)
|
Mày đay mạn tính tự phát (CSU)
|
|
Mày đay cấp là tình trạng xuất hiện sẩn phù, ngứa, có thể kèm phù mạch, kéo dài dưới 6 tuần.
Nguyên nhân:
- Thức ăn (hải sản, trứng, sữa, các loại hạt…)
- Thuốc, đặc biệt là kháng sinh và nhóm kháng viêm không steroid (NSAIDs)
- Nhiễm virus đường hô hấp
- Côn trùng đốt
>>> Đây là thể bệnh thường gặp nhất, chiếm phần lớn các trường hợp mày đay trong cộng đồng.
|
CSU được chẩn đoán khi bệnh nhân có mày đay hoặc phù mạch xuất hiện hầu hết các ngày trong tuần, kéo dài từ 6 tuần trở lên, và không xác định được yếu tố khởi phát rõ ràng.
Khoảng 40–50% bệnh nhân CSU có kèm theo phù mạch, làm tăng mức độ khó chịu và nguy cơ biến chứng.
>>> Khác với mày đay cấp thường tự giới hạn, CSU là bệnh lý mạn tính đòi hỏi chiến lược điều trị theo bậc, dài hạn và theo dõi sát.
|
Tiêu chuẩn lâm sàng nhận biết bệnh mày đay
Dấu hiệu mắc bệnh mày đay
Tổn thương mày đay điển hình có các đặc điểm sau:
- Sẩn phù màu hồng hoặc trắng;
- Ngứa nhiều;
- Di chuyển vị trí liên tục, không cố định;
- Mỗi tổn thương tồn tại dưới 24 giờ;
- Không để lại sẹo sau khi lặn.
Lưu ý: Nếu một tổn thương tồn tại trên 24 giờ, đây là dấu hiệu cảnh báo cần nghĩ ngay đến các chẩn đoán phân biệt khác, không đơn thuần là mày đay, bao gồm:
Khai thác bệnh sử để xác định nguyên nhân gây bệnh
Đối với bệnh mày đay cấp
Cần hỏi kỹ các yếu tố phơi nhiễm trong vòng 72 giờ trước khi khởi phát mày đay bao gồm:
- Thức ăn mới sử dụng
- Thuốc mới sử dụng
- Tiêm vaccine
- Côn trùng đốt hoặc tiếp xúc dị nguyên
- Tình trạng nhiễm khuẩn
- Yếu tố stress
Đối với bệnh mày đay mạn tính
Với CSU, việc khai thác bệnh sử tập trung vào các yếu tố làm nặng triệu chứng và bệnh lý nền đi kèm:
- Sử dụng NSAIDs có làm triệu chứng nặng lên không?
- Rượu bia;
- Thời tiết nóng bức hoặc lạnh;
- Vận động thể lực, tập thể dục;
- Áp lực tâm lý (stress);
- Rung sóc cơ học;
- Tiền sử mắc bệnh tuyến giáp;
- Tiền sử mắc các bệnh tự miễn.
Bên cạnh đánh giá các tổn thương trên da, bác sĩ cũng sẽ kiểm tra những dấu hiệu cho thấy người bệnh có nguy cơ phản vệ hoặc phù mạch nghiêm trọng.
Kiểm tra đường hô hấp để chủ động tìm các dấu hiệu gợi ý phản ứng nặng
Các vị trí cần được thăm khám bao gồm:
- Môi;
- Lưỡi;
- Thanh quản;
- Đường hô hấp.
Nếu xuất hiện khó thở, khò khè, tụt huyết áp hoặc sưng thanh quản, người bệnh cần được xử trí cấp cứu ngay theo phác đồ phản vệ.
Khi nào cần làm xét nghiệm?
Không phải trường hợp nổi mày đay nào cũng cần xét nghiệm dị ứng.
Đối với mày đay cấp: Trong đa số trường hợp, bác sĩ không chỉ định xét nghiệm thường quy nếu bệnh sử và triệu chứng đã gợi ý rõ nguyên nhân. Xét nghiệm chỉ được cân nhắc khi nghi ngờ có bệnh lý nền hoặc cần xác định nguyên nhân đặc biệt.
Đối với mày đay mạn tính: Theo khuyến cáo quốc tế (EAACI/GA²LEN/EuroGuiDerm/APAAACI 2022), người bệnh cần thực hiện một số xét nghiệm cơ bản nhằm đánh giá tình trạng viêm và tầm soát các bệnh lý liên quan, bao gồm:
- Tổng phân tích tế bào máu ngoại vi;
- CRP hoặc tốc độ máu lắng (ESR)
Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định thêm:
- TSH;
- Anti-TPO
- IgE toàn phần;
- ANA khi nghi ngờ bệnh tự miễn.
Chuyên gia lưu ý, một số quan niệm sai lầm khá phổ biến là càng làm nhiều xét nghiệm dị ứng thì càng dễ tìm được nguyên nhân gây bệnh. Trên thực tế, các hướng dẫn quốc tế hiện nay không khuyến cáo thực hiện panel dị ứng thức ăn hoặc xét nghiệm IgG thực phẩm hàng loạt nếu không có chỉ định lâm sàng rõ ràng. Việc lạm dụng xét nghiệm không chỉ làm tăng chi phí mà còn có thể dẫn đến những kết quả khó diễn giải, khiến người bệnh kiêng khem không cần thiết.
Đánh giá mức độ bệnh bằng thang điểm UAS7
Sau khi chẩn đoán xác định, bác sĩ thường sử dụng UAS7 (Urticaria Activity Score over 7 days) để đánh giá mức độ hoạt động của bệnh và theo dõi hiệu quả điều trị.
Thang điểm này dựa trên hai tiêu chí:
- Số lượng sẩn phù xuất hiện mỗi ngày
- Mức độ ngứa trong 7 ngày liên tiếp.
Tổng điểm dao động từ 0 –42, trong đó;
|
UAS7
|
Mức độ
|
|
0
|
Kiểm soát hoàn toàn
|
|
1 – 6
|
Nhẹ
|
|
7 – 15
|
Trung bình
|
|
16 – 27
|
Nặng
|
|
28 – 42
|
Rất nặng
|
Việc theo dõi UAS7 định kỳ giúp bác sĩ đánh giá được khả năng đáp ứng điều trị và đưa ra quyết định có cần điều chỉnh phác đồ hay không, đặc biệt ở người bệnh mày đay mạn tính.
Điều trị mày đay cấp tính và mạn tính thế nào?
Mục tiêu điều trị mày đay không chỉ là làm giảm ngứa hay loại bỏ các sẩn phù trên da, mà còn giúp kiểm soát bệnh lâu dài, hạn chế tái phát và cải thiện chất lượng cuộc sống của người bệnh.
- Kiểm soát hoàn toàn hoặc gần như hoàn toàn triệu chứng (UAS7 = 0 hoặc gần 0).
- Giảm hoặc chấm dứt tình trạng ngứa, nổi sẩn phù và phù mạch.
- Cải thiện chất lượng cuộc sống, giấc ngủ và khả năng lao động.
- Không phải sử dụng corticoid kéo dài.
- Duy trì kiểm soát bệnh ổn định trước khi cân nhắc giảm liều thuốc dưới sự theo dõi của bác sĩ
Mày đay cấp tính
Đa số trường hợp mày đay cấp có tiên lượng tốt và cải thiện sau vài ngày đến vài tuần nếu được xử trí đúng cách. Điều quan trọng là xác định và tránh tiếp xúc với tác nhân nghi ngờ gây bệnh, đồng thời sử dụng thuốc theo hướng dẫn của bác sĩ.
Loại bỏ yếu tố khởi phát: Nếu xác định được nguyên nhân, việc đầu tiên cần thực hiện là hạn chế hoặc loại bỏ yếu tố gây mày đay, chẳng hạn như:
- Ngừng sử dụng thuốc nghi ngờ gây dị ứng (theo chỉ định của bác sĩ);
- Tránh thực phẩm đã từng gây phản ứng.
- Điều trị các bệnh nhiễm khuẩn hoặc nhiễm virus nếu có.
- Hạn chế tiếp xúc với côn trùng hoặc các yếu tố môi trường gây kích thích.
Việc kiểm soát nguyên nhân giúp giảm nguy cơ tái phát và nâng cao hiệu quả điều trị
Sử dụng thuốc kháng sinh histamine H1: Theo các khuyến cáo hiện nay, kháng histamine H1 là lựa chọn ưu tiên trong điều trị mày đay cấp nhờ hiệu quả giảm ngứa tốt, ít gây buồn ngủ và ít ảnh hưởng đến khả năng học tập so với các thuốc kháng histamine thế hệ cũ.
Người bệnh cần sử dụng thuốc đúng liều lượng và thời gian theo hướng dẫn của bác sĩ, không nên tự ý tăng liều hoặc phối hợp nhiều loại thuốc chống dị ứng cùng một lúc.
Corticoid: Không phải mọi trường hợp đều cần dùng corticoid. Thuốc chỉ được cân nhắc sử dụng khi:
- Triệu chứng nặng, ngứa nhiều
- Phù mạch rõ
- Không đáp ứng với thuốc kháng histamine
- Bác sĩ đánh giá cần kiểm soát phản ứng viêm.
Thông thường, corticoid chỉ được sử dụng trong thời gian ngắn nhằm kiểm soát triệu chứng cấp tính. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua hoặc kéo dài sử dụng vì có thể làm tăng nguy cơ gặp các tác dụng phụ không mong muốn.
Mày đay mạn tính
Không giống mày đay cấp, mày đay mạn tính tự phát (CSU) thường kéo dài và có xu hướng tái phát nhiều lần. Vì vậy, các hướng dẫn quốc tế hiện nay khuyến cáo điều trị theo từng bậc nhằm kiểm soát triệu chứng hiệu quả, đồng thời hạn chế tối đa tác dụng phụ của thuốc.
|
Bậc 1: Kháng histamin H1 thế hệ 2 liều chuẩn
|
Sau khoảng 2 – 4 tuần, bác sĩ sẽ đánh giá mức độ đáp ứng thông qua triệu chứng lâm sàng và thang điểm UAS7.
Nếu bệnh được kiểm soát tốt, người bệnh tiếp tục duy trì điều trị theo hướng dẫn.
|
|
Bậc 2: Tăng liều kháng Histamine
|
Nếu triệu chứng vẫn chưa được kiểm soát sau giai đoạn điều trị ban đầu, bác sĩ có thể cân nhắc liều thuốc kháng histamine H1 thế hệ 2 lên tối đa 4 lần với liều chuẩn.
Đây là chiến lược được nhiều hướng dẫn quốc tế khuyến cáo nhằm tăng hiệu quả kiểm soát bệnh mà vẫn duy trì tính an toàn khi được theo dõi đúng cách.
|
|
Bậc 3: Thuốc sinh học hoặc thuốc nhắm trúng đích
|
Ở những người bệnh không đáp ứng với liều kháng histamine tối đa, bác sĩ có thể chỉ định các thuốc sinh học hoặc thuốc nhắm trúng đích.
Các nghiên cứu cho thấy khoảng 70 – 80% người bệnh có đáp ứng sau vài tháng điều trị, giúp giảm rõ rệt số lượng sẩn phù, mức độ ngứa và cải thiện chất lượng cuộc sống.
|
|
Bậc 4: Thuốc ức chế miễn dịch
|
Nếu các phương pháp trên vẫn không mang lại hiệu quả, bác sĩ có thể cân nhắc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch như cyclosporine.
Trong quá trình điều trị, người bệnh cần được theo dõi định kỳ:
- Chức năng thận
- Huyết áp
- Chức năng gan.
Việc sử dụng thuốc cần được cá thể hoá theo dõi chặt chẽ nhằm giảm nguy cơ tác dụng không mong muốn.
|
Trong các trường hợp CSU kháng trị, một số thuốc sinh học và thuốc nhắm trúng đích đang được nghiên cứu hoặc đã được phê duyệt ở một số quốc gia cho những chỉ định nhất định.
Một số sai lầm thường gặp trong quá trình điều trị bệnh mày đay:
- Tự ý mua thuốc chống dị ứng hoặc corticoid khi chưa có chỉ định;
- Ngừng thuốc ngay sau khi triệu chứng vừa thuyên giảm;
- Tăng liều hoặc phối hợp nhiều loại thuốc mà không có hướng dẫn của bác sĩ;
- Kiêng khem quá mức dù chưa xác định được thực phẩm gây dị ứng;
- Thực hiện nhiều xét nghiệm dị ứng không cần thiết với mong muốn tìm được nguyên nhân.
TTND.GS.TS.BS Cao Cấp Đồng Khắc Hưng khuyến cáo, những thói quen này không chỉ làm giảm hiệu quả điều trị mà còn có thể khiến bệnh khó kiểm soát hơn trong thời gian dài. Vì vậy, việc tuân thủ phác đồ và tái khám đúng hẹn có ý nghĩa quan trọng hơn nhiều so với việc liên tục thay đổi thuốc hoặc tìm kiếm các phương pháp điều trị chưa được kiểm chứng.
Người bệnh cần làm gì để hạn chế mày đay tái phát?
Bên cạnh việc dùng thuốc theo chỉ định, thay đổi lối sống và chủ động tránh các yếu tố khởi phát cũng góp phần quan trọng trong việc kiểm soát bệnh.
Hạn chế tiếp xúc với yếu tố kích thích: Nếu đã xác định được nguyên nhân gây mày đay, người bệnh nên chủ động tránh tiếp xúc để giảm nguy cơ tái phát. Một số yếu tố thường gặp gồm:
- Thực phẩm từng gây dị ứng.
- Thuốc đã từng gây phản ứng.
- Rượu bia.
- Khói thuốc lá.
- Thời tiết quá nóng hoặc quá lạnh.
- Hóa chất, mỹ phẩm hoặc chất tẩy rửa gây kích ứng.
Hạn chế sử dụng những đồ uống có cồn, chứa chất kích thích để phòng ngừa bệnh tái phát
Không tự ý sử dụng thuốc: Người bệnh không nên tự mua thuốc chống dị ứng hoặc corticoid khi chưa có chỉ định. Việc sử dụng thuốc không đúng cách có thể làm triệu chứng tạm thời thuyên giảm nhưng khiến bệnh khó kiểm soát hơn về lâu dài.
Giữ tinh thần thoải mái: Stress là một trong những yếu tố có thể khiến mày đay bùng phát hoặc kéo dài. Vì vậy, người bệnh nên:
- Ngủ đủ giấc.
- Duy trì tập luyện nhẹ nhàng.
- Cân bằng giữa công việc và nghỉ ngơi.
- Thực hiện các biện pháp thư giãn như thiền, yoga hoặc hít thở sâu.
Chăm sóc da đúng cách: Để hạn chế cảm giác ngứa và giảm kích thích da, người bệnh nên:
- Mặc quần áo rộng rãi, thấm hút mồ hôi.
- Tránh gãi hoặc chà xát mạnh lên vùng da tổn thương.
- Tắm bằng nước mát hoặc nước ấm vừa phải.
- Sử dụng các sản phẩm chăm sóc da dịu nhẹ theo hướng dẫn của bác sĩ.
Kết luận
Việc phân biệt rõ mày đay cấp và mày đay mạn tính ngay từ bước chẩn đoán ban đầu là yếu tố quyết định để lựa chọn hướng xử trí phù hợp — mày đay cấp thường tự giới hạn và đáp ứng tốt với kháng histamine, trong khi CSU đòi hỏi một chiến lược điều trị theo bậc, kiên trì và theo dõi lâu dài. Áp dụng đúng phác đồ theo khuyến cáo quốc tế EAACI/GA²LEN/EuroGuiDerm/APAAACI (2022), tránh lạm dụng corticoid kéo dài, và đặt mục tiêu kiểm soát hoàn toàn triệu chứng (UAS7 = 0) chính là chìa khóa giúp cải thiện chất lượng sống cho người bệnh.
