Tổn thương sợi trục lan tỏa xảy ra khi xuất hiện lực xoay, gia tốc, giảm tốc xảy ra đột ngột hoặc với mức độ mạnh, khiến các sợi trục trong não bị kéo căng và tổn thương. Tình trạng này có thể không biểu hiện rõ trên CT, do ban đầu chưa gây chảy máu hay phù não. Nếu chủ quan bỏ lỡ thời điểm can thiệp, thì ý thức, nhận thức, chức năng thần kinh của người bệnh có thể bị ảnh hưởng đáng kể.
Tổn thương sợi trục lan tỏa (Diffuse Axonal Injury - DAI) là một dạng tổn thương não lan rộng, xảy ra khi đầu bị rung lắc dữ dội hoặc não xoay chuyển nhanh bên trong hộp sọ. Tình trạng này thường gặp trong các vụ tai nạn giao thông, ngã từ độ cao hoặc va đập mạnh.
Không giống với những trường hợp “bầm dập” não hoặc tụ máu chỉ ảnh hưởng đến một vùng cụ thể, DAI gây tổn thương hệ thống kết nối bên trong não (các sợi trục). Người bệnh có xu hướng bị ảnh hưởng đến ý thức, khả năng nhận thức và chức năng điều hoà thần kinh tự chủ.
Tổn thương sợi trục lan tỏa gây tổn thương hệ thống kết nối bên trong não ngay cả khi không chảy máu
Đặc điểm lâm sàng của tổn thương sợi trục lan tỏa nằm ở sự gián đoạn kết nối giữa các vùng não, không biểu hiện bởi chảy máu hay phù não. Bởi vậy, việc chẩn đoán giai đoạn sớm bằng CT rất khó phát hiện, chỉ định chụp MRI được ưu tiên với những trường hợp nghi ngờ.
Đánh giá mức độ nghiêm trọng khi một người rơi vào tình trạng DAI phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Bao gồm độ sâu, số lượng và vị trí các tổn thương sợi trục; tình trạng các đường truyền tại thân não; tổn thương não đi kèm cũng như biến chứng toàn thân.
Dựa trên các tiêu chí đó, có thể phân độ DAI thành 3 cấp độ đơn giản hoá như sau:
Phân cấp 3 mức độ diễn tiến ở một bệnh nhân DAI có thể đối mặt
Thay vì xuất hiện các dấu hiệu điển hình như co giật, nôn vọt, bệnh nhân tổn thương sợi trục lan tỏa sẽ mất ý thức hoàn toàn ngay sau chấn thương. Người bệnh có thể rơi vào trạng thái hôn mê vài ngày, vài giờ hoặc cả tháng. Việc chẩn đoán phân biệt, đánh giá tổn thương trong trường hợp chủ yếu dựa vào các kỹ thuật xét nghiệm cận lâm sàng.
Phần lớn các trường hợp tổn thương sợi trục lan tỏa xảy ra do tai nạn giao thông, người di chuyển với tốc độ cao và xảy ra va chạm cơ học mạnh. Một số tình huống thường gặp khác có thể đề cập tới như:
Cơ chế gây tổn thương sợi trục lan toả thường liên quan đến lực xoay mạnh hoặc đột ngột do tai nạn giao thông
Cốt lõi, tổn thương sợi trục lan tỏa xảy ra do gia tốc xoay, không đơn thuần do lực va đập trực tiếp. Lực xoay do tai nạn có thể kéo căng, làm đứt các sợi trục tại những vị trí tiếp giáp giữa các loại mô não, điển hình:
Nhiều người thắc mắc, với trường hợp nghi ngờ tổn thương sợi trục lan tỏa nên chụp MRI hay CT để chẩn đoán bệnh. Trên thực tế, cả hai đều là phương pháp chẩn đoán hình ảnh quan trọng trong đánh giá, xác định vị trí xảy ra chấn thương. Việc chỉ định kỹ thuật cần được xem xét trên mức độ chấn thương, tình trạng ý thức, dấu hiệu thần kinh và diễn biến của người bệnh.
Chụp CT sọ não được ưu tiên với trường hợp cấp cứu, nhằm loại trừ tổn thương choán chỗ, phát hiện dập não, máu tụ, phù não, đánh giá nguy cơ thoát vị não và nhận diện các tổn thương đi kèm. Song, CT-Scan không thể phát hiện DAI giai đoạn sớm, do đặc điểm dạng chấn thương không gây chảy máu.
Hình ảnh phim CT sọ não cho thấy dập não, các dạng tổn thương não khác do chấn thương. Trên CT, máu thường xuất hiện dưới dạng vùng tăng tỷ trọng (màu trắng). Tuy nhiên DAI thường không gây chảy máu, tổn thương có thể không biểu hiện rõ rệt trên phim CT giai đoạn đầu
Theo các nghiên cứu y tế được công bố, chỉ khoảng 19% trường hợp tổn thương sợi trục lan tỏa không chảy máu được phát hiện trên phim CT. Độ nhạy chẩn đoán bằng cắt lớp vi tính sẽ cao hơn sau vài ngày khi có chảy máu, phù não; nhưng mức độ tổn thương khi đó đã tăng lên và diễn biến nghiêm trọng hơn.
Với nghi ngờ tổn thương sợi trục lan tỏa, chỉ định chụp MRI đóng vai trò quan trọng. Đặc biệt phù hợp với những trường hợp:
Hình ảnh MRI điển hình của DAI thể hiện rõ các tổn thương nhỏ không xuất huyết hoặc có xuất huyết, chủ yếu phân bổ ở cả hai bên não. Não bệnh nhân có tổn thương tại thể trai, trường hợp nặng vùng thân não cũng có khả năng bị ảnh hưởng.
Hình ảnh MRI cho thấy các dấu hiệu đặc trưng của DAI tại đại não, thể chai và thân não. Vị trí cũng như mức độ lan rộng của tổn thương trên MRI giúp đánh giá mức độ DAI theo 3 độ, từ 1 đến 3
Mục tiêu điều trị DAI hướng tới phòng ngừa các tổn thương thứ phát, tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình phục hồi chức năng sau này. Những tình trạng như hạ huyết áp, thiếu oxy, phù não, tăng áp lực nội sọ cần được kiểm soát chặt chẽ để giảm tỷ lệ tử vong ở người bệnh.
Bệnh nhân DAI cần được theo dõi, chăm sóc trong phòng ICU để:
Bệnh nhân DAI cần được kiểm soát chặt chẽ tình trạng hạ huyết áp, thiếu oxy, phù não, tăng áp lực nội sọ
Sau chấn thương sọ não nói chung, phần lớn bệnh nhân đều gặp khiếm khuyết tri giác ở những mức độ khác nhau. Một số trường hợp khác có thể gặp tình trạng:
Với những di chứng về khả năng vận động, nhận thức, thăng bằng hoặc khả năng giao tiếp sau tổn thương sợi trục lan tỏa, người bệnh và gia đình cần sớm triển khai liệu trình phục hồi chức năng.
Hình ảnh thực tế người bệnh tham gia vật lý trị liệu và phục hồi chức năng tại Bệnh viện Đa khoa Phương Đông
Tại Khoa Vật lý trị liệu & Phục hồi chức năng - Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, người bệnh được đánh giá toàn diện để xây dựng chương trình phục hồi cá thể hoá. Mục tiêu mà đội ngũ y tế hướng tới là cải thiện sức mạnh cơ, tăng khả năng kiểm soát cơ thể, cải thiện chức năng nhận thức và giao tiếp xã hội.
Đồng hành cùng người bệnh trong quá trình phục hồi chức năng là đội ngũ bác sĩ chuyên khoa giàu kinh nghiệm, được dẫn dắt bởi BS.CKI Nguyễn Đức Anh. Bên cạnh đó, hệ thống thiết bị công nghệ cao nhập khẩu từ Anh, Ba Lan… góp phần hỗ trợ quá trình trị liệu hiệu quả và thuận lợi.
Tổn thương sợi trục lan tỏa khiến người bệnh, gia đình có nhiều băn khoăn về nguy cơ biến chứng kèm theo, khả năng phục hồi và tiên lượng về sau. Dưới đây, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông tổng hợp những câu hỏi thường gặp và giải đáp.
DAI gây hôn mê kéo dài do tổn thương sợi trục làm gián đoạn nghiêm trọng các mạng lưới kết nối duy trì ý thức giữa vỏ não, cấu trúc dưới vỏ và thân não. Tình trạng này khiến não suy giảm khả năng truyền nhận tín hiệu cũng như trạng thái tỉnh táo.
Có. Tổn thương sợi trục lan tỏa hiếm khi xảy ra đơn độc ở bệnh nhân chấn thương sọ não mức độ vừa đến nặng. Người bệnh có thể xuất hiện kèm theo tình trạng dập não, máu tụ ngoài nhu mô não, xuất huyết dưới nhện, xuất huyết trong nhu mô não hoặc phù não lan tỏa.
Xem thêm:
DAI và dập não là hai dạng tổn thương khác nhau. Về bản chất, dập não gây tổn thương khu trú, trong khi DAI hình thành các tổn thương lan toả. Dập não khiến người bệnh bị yếu liệt, rối loạn ngôn ngữ, thay đổi tính cách; còn DAI chủ yếu dẫn đến hôn mê kéo dài, rối loạn ý thức và suy giảm nhận thức.
Tiên lượng sau tổn thương sợi trục lan tỏa phụ thuộc vào nhiều yếu tố như:
Trong thời gian điều trị trong ICU, người nhà bệnh nhân hoặc nhân viên y tế cần theo dõi chặt chẽ các triệu chứng của người bệnh. Nếu nhận thấy tình trạng thần kinh đột ngột chuyển biến xấu, đồng tử hai bên không đều, co giật, thì cần khẩn cấp đánh giá lại bệnh tình.
Mức độ biểu hiện, tiên lượng hồi phục của tổn thương sợi trục lan tỏa có sự khác nhau tùy theo vị trí, phạm vi tổn thương, các chấn thương não đi kèm và tình trạng toàn thân. Cấp cứu, hồi sức thần kinh, theo dõi sát sao và phục hồi chức năng đúng thời điểm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, giúp hạn chế tổn thương thứ phát cũng như tối ưu khả năng hồi phục của người bệnh.
Nguồn tham khảo
Tổn thương sợi trục lan tỏa là một dạng chấn thương não nghiêm trọng, chủ yếu gây rối loạn ý thức, hôn mê kéo dài, khó nhận biết trên phim...
