Bệnh lý võng mạc ở trẻ sinh non (ROP) là tình trạng rối loạn phát triển mạch máu tại võng mạc tức lớp mô thần kinh nằm phía sau mắt, giữ vai trò tiếp nhận ánh sáng và giúp trẻ nhìn thấy hình ảnh.
Ở thai nhi bình thường, mạch máu võng mạc bắt đầu hình thành từ khoảng tuần thai thứ 16 và phát triển hoàn chỉnh vào những tuần cuối của thai kỳ. Tuy nhiên, khi trẻ chào đời quá sớm, quá trình này bị gián đoạn. Các mạch máu chưa kịp phát triển đầy đủ có thể tăng sinh bất thường, gây tổn thương võng mạc.
Điều đáng lưu ý là bệnh thường không có dấu hiệu rõ ràng ở giai đoạn sớm, cha mẹ khó nhận biết bằng mắt thường. Nếu không được phát hiện và theo dõi kịp thời, bệnh có thể tiến triển nặng, thậm chí dẫn đến bong võng mạc và mất thị lực vĩnh viễn.
Hiện nay, bệnh lý võng mạc ở trẻ sinh non được xem là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây mù lòa ở trẻ em tại nhiều quốc gia. Tuy nhiên, điều may mắn là phần lớn trường hợp có thể kiểm soát tốt nếu trẻ được tầm soát đúng thời điểm.
Tại Việt Nam, trẻ sinh dưới 34 tuần tuổi thai hoặc cân nặng dưới 1800g thường được khuyến cáo khám sàng lọc mắt sớm để phát hiện các nguy cơ (nếu có).
Trẻ sinh non có nguy cơ cao mắc các bệnh lý về mắt hơn các em cùng lứa tuổi
Nguyên nhân chính gây ra bệnh xuất phát từ việc võng mạc chưa trưởng thành hoàn toàn khi trẻ ra đời.
Trong những tháng cuối thai kỳ, mạch máu võng mạc phát triển nhanh để cung cấp oxy và dưỡng chất. Khi bé sinh ra mà chưa đủ tháng quá trình này bị gián đoạn khiến vùng võng mạc ngoại vi thiếu oxy. Cơ thể phản ứng bằng cách tạo ra các mạch máu mới nhưng những mạch máu này lại yếu, dễ rò rỉ và phát triển bất thường.
Theo các bác sĩ chuyên khoa Mắt, một số yếu tố có thể tăng nguy cơ mắc bệnh bao gồm:
Không phải mọi trẻ sinh non đều mắc bệnh, nhưng nguy cơ sẽ tăng lên khi tuổi thai càng nhỏ và cân nặng càng thấp. Vì vậy, việc theo dõi mắt định kỳ đóng vai trò quan trọng giúp phát hiện sớm bệnh lý võng mạc của trẻ sinh non.
Bệnh tiến triển theo từng mức độ từ nhẹ đến nặng. Căn cứ vào sự thay đổi của mạch máu, bệnh được chia ra thành 5 giai đoạn với các đặc điểm tổn thương như sau:
Khi quan sát bác sĩ thấy xuất hiện một đường ranh giới mỏng màu trắng giữa vùng võng mạc đã có mạch máu và vùng chưa có mạch máu. Mạch máu vẫn có khả năng phát triển bình thường.
Tuy nhiên, phần lớn trường hợp có thể tự cải thiện nhưng vẫn cần tái khám định kỳ để theo dõi tiến triển bệnh.
Đường ranh giới trở nên rõ hơn và nhô cao thành một gờ nhỏ trên võng mạc. Ngoài ra, giai đoạn này đặc trưng bởi các bất thường như sau:
Nhiều trẻ vẫn có thể hồi phục nếu như phát hiện bệnh lý võng mạc trẻ sinh non và điều trị đúng cách ở giai đoạn này.
Các búi mạch máu bất thường sẽ xuất hiện trong võng mạc em bé từ giai đoạn 2
Đây là giai đoạn mà các mạch máu bất thường tăng sinh mạnh và phát triển ra ngoài võng mạc. Bệnh tiến triển có thể xuất hiện mô xơ mạch tăng sinh, co kéo võng mạc cần điều trị sớm. Khi đó, bệnh lý võng mạc trẻ sinh non được chia ra thành mức độ nhẹ, vừa và nặng tùy vào mức độ tăng sinh của tổ chức xơ mạch vào trong dịch kính.
Tổ chức mô xơ co kéo khiến võng mạc bị co kéo, thậm chí làm một phần võng mạc bong ra khỏi thành nhãn cầu. Trên thực tế, với giai đoạn 4, các bác sĩ có thể chia ra thành 2 giai đoạn bao gồm:
Võng mạc bị bong toàn bộ, cuộn lại thành hình phễu. Hiện nay có các loại phễu là phễu mở, phễu đóng, phía trước đóng và phía sau mở. Đây là lý do các bác sĩ luôn nhấn mạnh việc tầm soát sớm bệnh lý võng mạc ở trẻ sinh non thay vì chờ xuất hiện triệu chứng.
Điều khiển nhiều bậc phụ huynh chủ quan nằm ở chỗ bệnh gần như không có biểu hiện rõ ràng ở giai đoạn sớm. Trẻ vẫn mở mắt, phản ứng ánh sáng bình thường nên rất khó nhận ra bất thường bằng mắt thường.
Khi bệnh tiến triển nặng hơn, một số bất thường có thể xuất hiện, bao gồm:
Tuy nhiên khi các dấu hiệu này xuất hiện thì bệnh thường đã ở giai đoạn muộn. Vì vậy, bác sĩ luôn khuyến cáo: Khám mắt định kỳ là bước phòng ngừa và phát hiện bệnh không nên bỏ qua.
Quy trình khám mắt cho trẻ sinh non phải được thực hiện bởi bác sĩ chuyên khoa mắt nhi. Thông thường, các bác sĩ sẽ tiến hành chẩn đoán theo quy trình như sau:
Bác sĩ sẽ kiểm tra lần lượt từng vùng võng mạc để xem mạch máu đã phát triển hoàn chỉnh hay chưa. Với trường hợp bệnh nhẹ, trẻ thường được hẹn tái khám định kỳ nhằm theo dõi tiến triển thay vì điều trị ngay.
Lưu ý rằng, việc tái khám chỉ kết thúc khi võng mạc để trưởng thành hoàn toàn, mạch máu phát triển đầy đủ hoặc tổn thương thoái triển ổn định.
Các em bé sinh non phải được kiểm tra mắt chuyên sâu từ khi sinh ra và tái khám (nếu cần thiết)
Mức độ nguy hiểm của bệnh phụ thuộc vào giai đoạn phát hiện. Cụ thể nếu bệnh mới ở thể nhẹ thì không quá nguy hiểm, đồng thời:
Trong khi đó, nếu bệnh đã tiến vào thể nặng thì khá nguy hiểm, bởi khi đó
Ngoài ảnh hưởng đến mắt, trẻ sinh cực non còn dễ gặp các vấn đề sức khỏe khác như suy hô hấp, thiếu máu hoặc nhiễm trùng. Do đó, việc phòng ngừa và điều trị bệnh phải được thực hiện càng sớm càng tốt.
Nguyên tắc quan trọng nhất trong điều trị là can thiệp càng sớm hiệu quả càng cao. Hiện nay, phương pháp điều trị phổ biến nhất là laser quang đông võng mạc. Bác sĩ se can thiệp để loại bỏ vùng võng mạc chưa có mạch máu nuôi dưỡng, ngăn ngừa sự phát triển bất thường của mạch máu và hạn chế nguy cơ co kéo và bong võng mạc.
Tuy nhiên, trước khi điều trị, các em bé phải được:
Sau laser, trẻ có thể được chỉ định:
Một số trường hợp cần laser bổ sung nếu vùng tổn thương chưa ổn định. Ngay cả khi bệnh đã khỏi, trẻ vẫn cần theo dõi lâu dài để phát hiện sớm tật khúc xạ, lác mắt, nhược thị hoặc bong võng mạc muộn.
Tùy tình trạng từng ca bệnh mà các em bé có thể được chỉ định dùng thuốc nhỏ mắt hoặc uống thuốc chống viêm
Không phải mọi trường hợp đều có thể phòng tránh hoàn toàn, nhưng cha mẹ có thể giảm đáng kể nguy cơ bằng cách chủ động thực hiện các biện pháp chăm sóc sau sinh từ sớm.
Đối với trẻ sau sinh, các bậc phụ huynh nên cân nhắc:
Đối với mẹ trong thai kỳ thì gia đình nên dành thời gian:
Ngoài ra, tiêm phòng đầy đủ trước khi mang thai cũng giúp mẹ truyền kháng thể bảo vệ trẻ trong giai đoạn đầu đời – khi hệ miễn dịch của bé còn yếu. Chủ động phòng ngừa và khám sàng lọc đúng thời điểm chính là chìa khóa giúp giảm nguy cơ bệnh lý võng mạc trẻ sinh non, từ đó bảo vệ ánh sáng đôi mắt cho con ngay từ những bước đầu tiên của cuộc đời.
Tóm lại, bệnh võng mạc ở trẻ sinh non cần phải được chẩn đoán và xử lý kịp thời, hạn chế xảy ra biến chứng bong võng mạc. Phương pháp điều trị chính là laser quang đông võng mạc hoặc gây mê điều trị toàn thân cho các bé có tuổi thai và cân nặng thấp.
BỆNH VIỆN ĐA KHOA PHƯƠNG ĐÔNG
Địa chỉ: Số 9, Phố Viên, Phường Đông Ngạc, Thành phố Hà Nội, Việt Nam
Tổng đài tư vấn: 19001806
Website: https://benhvienphuongdong.vn
Lưu ý: Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, vui lòng liên hệ với Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên viên y tế để được tư vấn cụ thể.
Chia sẻ từ bệnh nhân N.V.T (46 tuổi) về quá trình nút mạch để điều trị ung thư gan tại Bệnh Viện Đa khoa Phương Đông (sau 3 tháng tự...
