Một cơn đau bụng dữ dội xuất hiện đột ngột, bụng cứng như gỗ hoặc đau lan khắp ổ bụng có thể là những dấu hiệu cảnh báo tình trạng thủng ổ loét dạ dày tá tràng – một cấp cứu ngoại khoa có thể nhanh chóng đe dọa tính mạng nếu chậm xử trí. Nhận biết sớm các dấu hiệu nghi ngờ và đưa người bệnh đến cơ sở y tế kịp thời là yếu tố quyết định hiệu quả điều trị cũng như tiên lượng sau phẫu thuật.
Thủng ổ loét dạ dày tá tràng là biến chứng nặng của bệnh loét dạ dày - tá tràng, xảy ra khi ổ loét ăn sâu và làm thủng toàn bộ thành dạ dày hoặc tá tràng. Khi đó, dịch vị, thức ăn và vi khuẩn tràn vào ổ bụng, gây viêm phúc mạc toàn thể, nhiễm khuẩn nặng và có thể dẫn đến sốc, suy đa cơ quan nếu không được điều trị kịp thời.
Trong thực hành lâm sàng, đây là một trong những tình trạng cần can thiệp ngoại khoa khẩn trương, thường đứng khoảng thứ 2–4 trong nhóm bệnh lý bụng cấp sau viêm ruột thừa cấp, tắc ruột và viêm tụy cấp. Điểm nguy hiểm của biến chứng này là diễn tiến rất nhanh: chỉ trong thời gian ngắn sau khi thủng, người bệnh có thể chuyển từ đau bụng dữ dội sang viêm phúc mạc lan rộng, nhiễm khuẩn huyết và tụt huyết áp.
Nhận biết tình trạng thủng ổ loét dạ dày
Thủng ổ loét dạ dày - tá tràng có thể gặp ở mọi lứa tuổi nhưng phổ biến hơn ở nam giới. Các thống kê trong nước và quốc tế cho thấy:
Mặc dù không phải là biến chứng gặp nhiều nhất của bệnh loét dạ dày - tá tràng, thủng ổ loét lại là biến chứng đe dọa tính mạng hàng đầu. Vì vậy, khi xuất hiện các dấu hiệu như đau bụng đột ngột dữ dội, bụng cứng, vã mồ hôi, buồn nôn hoặc có biểu hiện choáng, người bệnh cần đến cơ sở y tế có chuyên khoa ngoại tiêu hóa ngay lập tức để được chẩn đoán và phẫu thuật kịp thời.
Thủng ổ loét dạ dày tá tràng là một tình trạng cấp cứu có diễn tiến rất nhanh. Vì vậy, người bệnh cần nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo để đến bệnh viện ngay khi có nghi ngờ.
Triệu chứng điển hình nhất là đau đột ngột và dữ dội vùng thượng vị. Cơn đau xuất hiện bất ngờ, liên tục với cường độ mạnh, khiến người bệnh không dám cử động hoặc hít thở sâu vì đau tăng lên. Khi thăm khám, thành bụng thường co cứng như gỗ do phản ứng bảo vệ của cơ bụng. Nếu không được điều trị trong những giờ đầu, tình trạng viêm phúc mạc sẽ lan rộng, khiến cơn đau không còn khu trú ở vùng thượng vị mà lan khắp ổ bụng.
Khi dịch vị và vi khuẩn tràn vào khoang phúc mạc, người bệnh có thể nhanh chóng xuất hiện các biểu hiện của sốc, bao gồm:
Vã mồ hôi lạnh là dấu hiệu cảnh báo dịch vị và vi khuẩn đang tràn vào khoang phúc mạc
Sau vài giờ, khi viêm phúc mạc tiến triển rõ hơn, các biểu hiện sốc ban đầu có thể giảm bớt nhưng người bệnh thường bắt đầu sốt hoặc tăng thân nhiệt do phản ứng viêm và nhiễm trùng trong ổ bụng.
Chụp X-quang bụng hoặc X-quang ngực tư thế đứng có thể phát hiện hình ảnh liềm hơi dưới cơ hoành - dấu hiệu gợi ý có hơi tự do trong ổ bụng do thủng tạng rỗng. Tuy nhiên, không phải trường hợp nào cũng xuất hiện dấu hiệu này. Với những lỗ thủng nhỏ hoặc đã được các tạng lân cận che lấp tạm thời, phim X-quang có thể không ghi nhận hình ảnh liềm hơi.
Để tăng khả năng phát hiện hơi tự do trong ổ bụng, bác sĩ có thể bơm hơi qua sonde dạ dày trước khi chụp X-quang. Đây là một thủ thuật tương đối đơn giản, an toàn và có thể hỗ trợ nâng cao giá trị chẩn đoán trong những trường hợp nghi ngờ.
Nếu kết quả X-quang chưa đủ cơ sở để khẳng định chẩn đoán nhưng triệu chứng lâm sàng vẫn gợi ý thủng ổ loét, nội soi ổ bụng có thể được chỉ định. Phương pháp này không chỉ giúp xác định vị trí và mức độ tổn thương mà còn có thể kết hợp xử trí ngay trong quá trình can thiệp ở những trường hợp phù hợp.
Lưu ý: Chẩn đoán thủng ổ loét dạ dày tá tràng không dựa trên một dấu hiệu đơn lẻ mà cần kết hợp giữa triệu chứng lâm sàng, thăm khám và các phương tiện cận lâm sàng để đưa ra quyết định điều trị nhanh chóng, hạn chế nguy cơ viêm phúc mạc và các biến chứng đe dọa tính mạng.
Thủng ổ loét dạ dày – tá tràng nếu để lâu không được điều trị kịp thời có thể dẫn đến tử vong. Nguyên tắc điều trị là phải phẫu thuật càng sớm càng tốt vì không có chỉ định điều trị bảo tồn.
Số liệu thống kê được nhiều tài liệu y khoa Việt Nam dẫn lại cho thấy rõ mức độ quan trọng của "thời gian vàng": Nếu bệnh nhân được mổ trước 12 giờ tỷ lệ tử vong từ 0 – 0,5%, mổ sau 12 giờ tử vong 15%, và theo thống kê của nhiều tác giả nếu mổ muộn sau 24 giờ ở bệnh nhân già yếu tỷ lệ tử vong tới 30%.
Theo nhiều nghiên cứu y văn, tỷ lệ tử vong ở người bệnh được phẫu thuật muộn dao động từ 2,5 – 10%. Ở người cao tuổi, người có bệnh nền hoặc thể trạng suy kiệt, tỷ lệ này có thể lên tới khoảng 30% do nguy cơ nhiễm khuẩn nặng và suy đa cơ quan cao hơn.
Như vậy, chỉ với mỗi khoảng thời gian trì hoãn vài giờ, tỷ lệ tử vong có thể tăng lên gấp hàng chục lần, đây chính là lý do vì sao việc cấp cứu, chẩn đoán và can thiệp phẫu thuật sớm trong "thời gian vàng" (đặc biệt trước 12 giờ) được coi là yếu tố quyết định sống còn đối với bệnh nhân thủng ổ loét dạ dày – tá tràng.
Thủng ổ loét dạ dày - tá tràng là một cấp cứu ngoại khoa cần được xử trí càng sớm càng tốt. Mục tiêu điều trị là đóng kín lỗ thủng, kiểm soát tình trạng viêm phúc mạc, ngăn ngừa nhiễm trùng, đồng thời xử lý nguyên nhân gây loét để hạn chế tái phát. Tùy thuộc vào vị trí lỗ thủng, kích thước tổn thương, thời điểm nhập viện và tình trạng toàn thân của người bệnh, bác sĩ sẽ lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.
Khâu lỗ thủng là phương pháp phẫu thuật được áp dụng phổ biến nhất, đặc biệt ở những trường hợp lỗ thủng nhỏ, mô xung quanh còn tương đối lành và người bệnh được đưa đến bệnh viện sớm.
Trong quá trình phẫu thuật, bác sĩ sẽ khâu kín vị trí thủng nhằm ngăn dịch tiêu hóa tiếp tục rò rỉ vào ổ bụng. Sau đó, ổ bụng được làm sạch để giảm nguy cơ viêm phúc mạc và nhiễm trùng. Đây là phương pháp giúp kiểm soát tổn thương nhanh chóng, đồng thời tạo điều kiện để người bệnh phục hồi nếu được điều trị kịp thời.
Đội ngũ bác sĩ - ekip đang tiến hành thực hiện khâu lỗ thủng dạ dày cho bệnh nhân
Cũng tại chuyên khoa Phẫu thuật ổ bụng - Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, đội ngũ y bác sĩ đã thành công phẫu thuật cấp cứu phẫu thuật nội soi khâu lỗ thủng dạ dày do viêm loét dạ dày nặng ở bệnh nhân Nguyễn Văn Trọng (Nam Định). Hay như trường hợp cứu sống bệnh nhân Vũ Mạnh Thành (78 tuổi) bị thủng tạng rỗng hy hữu, thời điểm can thiệp toàn bộ nội tạng bị ngâm trong dịch bẩn.
Bên cạnh đội ngũ chuyên gia, bác sĩ giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực tiêu hoá như TTƯT.BS.CKII Hàn Văn Bạ, PGS.TS.BS Nguyễn Anh Tuấn, ThS.BSNT Hà Văn Hồng, ThS.BS Nguyễn Xuân Tuyên; chuyên khoa cũng được sở hữu cơ sở vật chất hiện đại. Điển hình có thể kể đến loạt máy thở hiện đại, máy X-quang tăng sáng, dao điện cao tần, dàn máy nội soi của Đức, hệ thống đèn mổ có gắn camera ghi hình.
Trong trường hợp lỗ thủng lớn, ổ loét ăn sâu, tổn thương dạ dày nghiêm trọng hoặc nghi ngờ tổn thương ác tính, bác sĩ có thể chỉ định cắt một phần dạ dày cấp cứu.
Phẫu thuật nhằm loại bỏ phần dạ dày chứa ổ loét và mô tổn thương, hạn chế tình trạng nhiễm trùng lan rộng cũng như giảm nguy cơ xảy ra các biến chứng nghiêm trọng. Đây là kỹ thuật phức tạp hơn so với khâu lỗ thủng đơn thuần và thường được chỉ định sau khi đã đánh giá toàn diện tình trạng người bệnh.
Ở một số trường hợp phù hợp, bác sĩ có thể thực hiện khâu lỗ thủng kết hợp cắt dây thần kinh X (dây thần kinh phế vị).
Dây thần kinh X có vai trò kích thích dạ dày tiết axit. Việc cắt một phần dây thần kinh này giúp giảm tiết axit dịch vị, tạo điều kiện để ổ loét lành tốt hơn và góp phần hạn chế nguy cơ tái phát bệnh. Tuy nhiên, hiện nay phương pháp này được chỉ định chọn lọc do sự phát triển của các thuốc ức chế tiết axit và điều trị Helicobacter pylori.
Đặt stent qua nội soi có thể được cân nhắc trong một số trường hợp đặc biệt khi người bệnh không đủ điều kiện phẫu thuật hoặc nguy cơ phẫu thuật quá cao.
Stent được đặt tại vị trí tổn thương nhằm che phủ lỗ thủng, hạn chế tình trạng rò rỉ dịch tiêu hóa ra ổ bụng và hỗ trợ kiểm soát triệu chứng. Đây không phải là phương pháp điều trị thường quy mà chủ yếu được áp dụng cho các trường hợp được lựa chọn phù hợp theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
Nếu thủng ổ loét đã gây viêm phúc mạc hoặc ổ bụng có nhiều dịch, mủ và tổ chức nhiễm trùng, bác sĩ sẽ tiến hành đặt dẫn lưu sau phẫu thuật.
Ống dẫn lưu giúp đưa dịch viêm, máu hoặc dịch tiêu hóa còn sót ra ngoài, giảm nguy cơ nhiễm trùng lan rộng, đồng thời giúp theo dõi diễn biến sau mổ để kịp thời xử trí nếu có bất thường.
Sau phẫu thuật, người bệnh có thể được đặt ống thông để hút dịch dạ dày liên tục nhằm giảm áp lực trong dạ dày, hạn chế dịch tiêu hóa đi qua vị trí khâu và tạo điều kiện thuận lợi cho vết thương liền tốt hơn.
Bên cạnh đó, việc hút dịch còn giúp giảm tình trạng chướng bụng, buồn nôn và góp phần nâng cao hiệu quả điều trị trong giai đoạn hậu phẫu.
Trong những trường hợp thủng ổ loét kèm hẹp môn vị hoặc tình trạng tắc nghẽn đường lưu thông thức ăn, bác sĩ có thể chỉ định khâu kín lỗ thủng kết hợp phẫu thuật nối vị tràng.
Kỹ thuật này tạo đường lưu thông mới giữa dạ dày và đoạn đầu của ruột non, giúp thức ăn đi qua hệ tiêu hóa thuận lợi hơn, giảm áp lực lên vùng tổn thương và cải thiện chức năng tiêu hóa sau phẫu thuật.
Gói khám nội soi cơ bản thực quản - dạ dày - tá tràng và đại trực tràng toàn bộ
Gói khám nội soi cơ bản thực quản - dạ dày - tá tràng và đại trực tràng toàn bộ giúp kiểm tra, phát hiện...
Gói khám nội soi cơ bản đại trực tràng toàn bộ
Nội soi đại trực tràng được thực hiện bằng cách luồn một ống nội soi mềm qua đường hậu môn đề thăm khám toàn bộ...
Gói khám nội soi cơ bản thực quản - dạ dày - tá tràng
Nội soi thực quản - dạ dày - tá tràng có vai trò rất quan trọng trong việc phát hiện sớm những tổn thương loét,...
Bên cạnh việc tuân thủ theo phác đồ điều trị bằng thuốc, xây dựng một chế độ ăn uống và sinh hoạt lành mạnh cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ cải thiện tình trạng bệnh. Các biện pháp hữu ích bao gồm:
Xây dựng lối sống và ăn uống lành mạnh giúp ngăn ngừa nguy cơ tái phát bệnh
Thủng ổ loét dạ dày tá tràng là tình trạng không thể tự theo dõi tại nhà hay chờ triệu chứng thuyên giảm. Mỗi giờ trì hoãn đều có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng ổ bụng, sốc nhiễm khuẩn và các biến chứng nguy hiểm khác. Vì vậy, ngay khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ, người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế có chuyên khoa tiêu hóa và ngoại khoa để được chẩn đoán, can thiệp kịp thời. Chủ động điều trị bệnh lý loét dạ dày từ sớm và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ cũng là cách hiệu quả để giảm nguy cơ xảy ra biến chứng này.
Bài viết được tham vấn chuyên môn bởi đội ngũ bác sĩ Khoa Ngoại Tiêu hoá - Bệnh viện Đa khoa Phương Đông.
Thủng ổ loét dạ dày tá tràng nếu mỗi giờ trì hoãn đều có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng ổ bụng, sốc nhiễm khuẩn và các biến chứng...
