Bệnh thần kinh tiểu đường: Dấu hiệu, nguyên nhân và cách điều trị

Bệnh thần kinh tiểu đường là gì?

Biến chứng thần kinh tiểu đường là tình trạng các dây thần kinh bị tổn thương do lượng đường trong máu tăng cao kéo dài. Đây là một trong những biến chứng mạn tính phổ biến nhất của bệnh tiểu đường và có thể xuất hiện ở cả người mắc đái tháo đường type 1 lẫn type 2.

Ở người khỏe mạnh, hệ thần kinh có nhiệm vụ truyền tín hiệu giữa não bộ với các cơ quan trong cơ thể để điều khiển cảm giác, vận động cũng như hoạt động của tim mạch, tiêu hóa, tiết niệu…

Tuy nhiên, khi đường huyết duy trì ở mức cao trong thời gian dài, các dây thần kinh và hệ thống mạch máu nhỏ nuôi dưỡng thần kinh sẽ dần bị tổn thương. Hậu quả là khả năng dẫn truyền tín hiệu suy giảm, khiến người bệnh xuất hiện các triệu chứng như tê bì, đau rát, mất cảm giác hoặc rối loạn chức năng của nhiều cơ quan.

Về tính chất, đây là bệnh lý diễn biến khá âm thầm, phức tạp nên không phải người bệnh nào cũng may mắn phát hiện bệnh trong giai đoạn sớm. Dựa trên tính chất tổn thương, Hội Y học TP HCM chia biến chứng thần kinh của bệnh tiểu đường thành các nhóm như sau:

• Bệnh thần kinh ngoại biên: Là thể thường gặp nhất, chủ yếu ảnh hưởng đến các dây thần kinh ở bàn chân, cẳng chân, bàn tay và cánh tay. Người bệnh thường có cảm giác tê bì, châm chích, đau rát hoặc giảm cảm giác ở các chi.
• Bệnh thần kinh tự chủ: Tổn thương các dây thần kinh điều khiển hoạt động của những cơ quan như tim, dạ dày, ruột, bàng quang hoặc tuyến mồ hôi. Người bệnh có thể bị đầy bụng, táo bón, tiêu chảy, tụt huyết áp khi thay đổi tư thế hoặc rối loạn chức năng sinh dục.

Cảm giác tê bì, châm chích ở bàn thân là biến chứng thần kinh thần kinh của bệnh tiểu đường thường gặp nhất 

Bệnh thần kinh tiểu đường có nguy hiểm không?

Có. Mặc dù hiếm khi đe dọa tính mạng ngay lập tức nhưng biến chứng thần kinh tiểu đường cũng gây ra nhiều nguy cơ về mặt sức khỏe như sau:

• Đối với hệ thần kinh ngoại biên: Giảm hoặc mất cảm giác ở bàn chân.
• Đối với hệ thần kinh tự chủ: Rối loạn chức năng gây ra nhiều triệu chứng cơ thể bao gồm bị đầy bụng, khó tiêu, táo bón hoặc tiêu chảy kéo dài, dễ bị nhiễm trùng đường tiết niệu tái đi tái lại,...

Ngoài ra, tổn thương thần kinh còn làm người bệnh phải chịu những cơn đau mạn tính kéo dài. Cảm giác bỏng rát, châm chích hoặc đau như điện giật thường xuất hiện nhiều hơn vào ban đêm, gây mất ngủ, mệt mỏi và ảnh hưởng không nhỏ đến sinh hoạt hằng ngày.

Nguyên nhân gây ra bệnh thần kinh tiểu đường

Theo các chuyên gia y tế của Hội Y học TP HCM, biến chứng thần kinh của bệnh tiểu đường là hậu quả của quá trình đường huyết tăng cao kéo dài trong nhiều năm. Khi lượng đường trong máu luôn ở mức cao, các dây thần kinh và hệ thống mạch máu nuôi thần kinh sẽ dần bị tổn thương, khiến khả năng dẫn truyền tín hiệu suy giảm.

Bên cạnh các nguyên nhân về đường huyết, các yếu tố khác cũng góp phần thúc đẩy khiến biến chứng của bệnh thần kinh tiểu đường diễn ra nhanh hơn như sau:

• Viêm thần kinh do phản ứng miễn dịch: Một số nghiên cứu cho thấy ở một số bệnh nhân, hệ miễn dịch có thể kích hoạt phản ứng viêm kéo dài tại mô thần kinh, góp phần làm tổn thương dây thần kinh nặng hơn.
• Mắc bệnh tiểu đường trong thời gian dài: Nguy cơ xuất hiện biến chứng thần kinh tăng lên theo thời gian mắc bệnh. Những người kiểm soát đường huyết kém trong nhiều năm gặp biến chứng cao hơn rõ rệt. Đặc biệt, bệnh thần kinh ngoại biên thường gặp ở những bệnh nhân mắc đái tháo đường trên 20 - 25 năm.
• Hút thuốc lá và lạm dụng rượu bia: Nicotine và cồn đều làm giảm lưu lượng máu nuôi thần kinh, đồng thời thúc đẩy quá trình tổn thương mạch máu. Do đó, đây cũng là yếu tố khiến tình trạng tiểu đường biến chứng tiến triển nhanh hơn.
• Yếu tố di truyền: Một số người có cơ địa dễ bị tổn thương thần kinh hơn dù mức độ kiểm soát đường huyết tương đương với người khác.

Mắc tiểu đường trong thời gian dài sẽ khiến bệnh nhân có nguy cơ gặp nhiều biến chứng thần kinh hơn 

Triệu chứng cảnh báo biến chứng thần kinh của tiểu đường

Các bác sĩ chuyên khoa Nội tiết Bệnh viện Đa khoa Phương Đông cho hay: Tuy triệu chứng của bệnh thần kinh tiểu đường rất đa dạng và phụ thuộc vào nhóm dây thần kinh bị tổn thương nhưng nhìn chung có thể chia thành các nhóm như sau:

Các phương pháp điều trị cho người bệnh thần kinh tiểu đường

Việc điều trị biến chứng thần kinh của tiểu đường có thể chia ra thành 3 phương hướng chính:

Làm chậm diễn biến của bệnh

Đây là mục tiêu quan trọng nhất trong điều trị bệnh thần kinh tiểu đường. Theo CDC Hoa Kỳ[1], người bệnh nên cố gắng duy trì lượng đường huyết ổn định:

• 80 - 130 mg/dL, tương đương 4,4 - 7,2 mmol/L trước bữa ăn.
• Thấp hơn 180 mg/dL (10,0 mmol/L) vào hai giờ sau bữa ăn.

Để duy trì chỉ số này trong ngưỡng an toàn, các bác sĩ Nội tiết đều hướng dẫn người bệnh duy trì cân nặng hợp lý, khuyến khích tập thể dục và vận động thường xuyên. Ngoài ra, về chế độ ăn, người bệnh phải hạn chế các loại thực phẩm giàu tinh bột như cơm trắng, mì gạo,... và các loại bánh kẹo, hoa quả nhiều đường.

Giảm đau

Ngoài thăm khám định kỳ và theo dõi chỉ số đường huyết thường xuyên, trong một số trường hợp người bệnh cảm thấy đau nhiều thì cũng có thể được chỉ định dùng các loại thuốc như:

• Thuốc chống động kinh (Pregabalin hoặc Gabapentin) giúp làm dịu các cơn đau do tổn thương thần kinh.
• Thuốc chống trầm cảm (Duloxetine hoặc Amitriptyline) cũng hỗ trợ giảm đau thần kinh khá hiệu quả bằng cách ức chế các chất dẫn truyền thần kinh.
• Thuốc giảm đau thông thường hoặc miếng dán giảm đau tại chỗ.

Kiểm soát biến chứng và phục hồi chức năng

Vì biến chứng thần kinh của tiểu đường gây ra triệu chứng trên toàn cơ thể nên việc chữa trị cũng phải thực hiện đồng thời, áp dụng cho nhiều cơ quan bị ảnh hưởng.

• Gặp vấn đề về đường tiết niệu: Bác sĩ sẽ điều chỉnh các loại thuốc đang sử dụng (nếu cần), lưu ý người bệnh đi tiểu đúng giờ để tránh ứ đọng nước tiểu. Trường hợp bàng quang mất khả năng tống xuất nước tiểu, người bệnh có thể cần đặt ống thông tiểu để hỗ trợ.
• Bị rối loạn tiêu hóa: Người bệnh sẽ được hướng dẫn chia nhỏ bữa ăn, lựa chọn thực phẩm dễ tiêu và sử dụng thuốc phù hợp để cải thiện các triệu chứng như đầy bụng, buồn nôn, táo bón hoặc tiêu chảy.
• Hay bị tụt huyết áp khi thay đổi tư thế: Người bệnh phải thay đổi thói quen sống sao cho khoa học hơn như uống đủ nước, đứng dậy từ từ, hạn chế rượu bia,...
• Rối loạn chức năng tình dục: Nam giới có thể được chỉ định thuốc uống, thuốc tiêm hoặc các thiết bị hỗ trợ để cải thiện khả năng cương dương. Với nữ giới, bác sĩ có thể tư vấn sử dụng chất bôi trơn âm đạo hoặc các biện pháp hỗ trợ phù hợp để giảm khó chịu khi quan hệ.

Nếu gặp biến chứng về đường tiết niệu người bệnh có thể được chỉ định dùng thuốc 

Các phương pháp giảm đau khi mắc biến chứng thần kinh của tiểu đường

Đặc điểm chung của những bệnh nhân gặp biến chứng thần kinh của tiểu đường là có cảm giác vô cùng đau đớn. Cơn đau có thể xuất hiện dưới dạng bỏng rát, châm chích, đau như điện giật hoặc đau âm ỉ kéo dài, đặc biệt về ban đêm, ảnh hưởng lớn đến giấc ngủ và chất lượng cuộc sống.

Để giảm đau, người bệnh có thể tham khảo một số phương pháp dưới đây:

• Kem bôi chứa capsaicin: Loại kem này chứa hoạt chất chiết xuất từ ớt có tác dụng làm giảm cảm giác đau ở một số trường hợp đau thần kinh ngoại biên. Người bệnh có thể cảm thấy nóng rát nhẹ tại vùng bôi trong những lần sử dụng đầu tiên.
• Acid alpha-lipoic: Đây là chất chống oxy hóa được nghiên cứu với khả năng hỗ trợ giảm triệu chứng đau thần kinh và cải thiện chức năng dẫn truyền thần kinh ở một số bệnh nhân.
• Acetyl-L-carnitine: Một số nghiên cứu ghi nhận loại thuốc này có thể góp phần cải thiện triệu chứng đau và hỗ trợ tái tạo tế bào thần kinh.
• Kích thích thần kinh bằng xung điện qua da (TENS): Bằng cách sử dụng các xung điện cường độ thấp để làm gián đoạn đường truyền tín hiệu đau đến não, người bệnh sẽ cảm thấy dễ chịu hơn.
• Châm cứu: Phương pháp này cũng hỗ trợ tích cực trong giảm đau thần kinh và xoa dịu cảm giác khó chịu ở một số người bệnh.

Phòng ngừa bệnh thần kinh tiểu đường như thế nào?

Cách tốt nhất để kiểm soát bệnh tiểu đường biến chứng thần kinh là người bệnh phải kiểm soát được chỉ số đường huyết bằng cách uống/tiêm thuốc đúng theo chỉ định. Biện pháp phòng ngừa bệnh lý thứ hai là thay đổi chế độ ăn uống khoa học và dành thời gian tập thể dục mỗi ngày.

Đặc biệt, khu vực bàn chân cần được chăm sóc kỹ hơn. Bởi dây thần kinh tổn thương dễ làm teo cơ, biến dạng bàn chân, khô da và dễ xuất hiện nhiều vết thương.

Nhìn chung, biến chứng thần kinh tiểu đường là hậu quả của quá trình đường huyết tăng cao kéo dài và thường tiến triển âm thầm trong nhiều năm. Mặc dù chưa có phương pháp điều trị khỏi hoàn toàn nhưng việc điều trị kịp thời, kiên trì theo phác đồ và điều chỉnh lối sống khoa học có thể làm chậm đáng kể diễn biến của bệnh, giảm đau và hạn chế nhiều vấn đề sức khỏe khác.