Cách đọc kết quả xét nghiệm HIV như thế nào?
Trên phiếu xét nghiệm HIV, kết quả có thể được thể hiện bằng các thuật ngữ như Negative/Non-reactive (âm tính), Positive/Reactive (phản ứng) hoặc Indeterminate/Không xác định. Tuy nhiên, ý nghĩa của từng trạng thái không hoàn toàn giống nhau và cần được đọc đúng theo loại xét nghiệm đã thực hiện. Dù là mẫu kết quả xét nghiệm HIV từ xét nghiệm máu tĩnh mạch hay từ test nhanh, cách xem kết quả xét nghiệm HIV về cơ bản đều dựa trên các thuật ngữ nêu trên.
Kết quả HIV âm tính (Negative/Non-reactive)
Negative hoặc Non-reactive thường được hiểu là xét nghiệm không phát hiện dấu hiệu nhiễm HIV theo tiêu chí của phương pháp xét nghiệm tại thời điểm lấy mẫu. Nói cách khác, khi phiếu trả về kết quả xét nghiệm HIV negative, điều đó có nghĩa là chưa phát hiện dấu hiệu nhiễm HIV tại thời điểm xét nghiệm.
Kết quả xét nghiệm HIV có thể là âm tính nhưng chưa bảo đảm là người xét nghiệm không nhiễm HIV.
Nếu kết quả được thực hiện sau khoảng thời gian phù hợp với loại xét nghiệm và không có thêm lần phơi nhiễm nào sau đó, kết quả âm tính có giá trị loại trừ nhiễm HIV cao. Ngược lại, nếu xét nghiệm quá sớm sau một lần có nguy cơ, kết quả âm tính có thể chưa phản ánh chính xác tình trạng nhiễm HIV do đang trong thời kỳ cửa sổ.
Vì vậy, khi đọc kết quả HIV âm tính, không nên chỉ nhìn vào chữ “Negative” mà bỏ qua ngày xét nghiệm và thời điểm xảy ra nguy cơ.
Kết quả HIV dương tính (Positive/Reactive)
Positive hoặc Reactive trên một xét nghiệm sàng lọc có nghĩa là mẫu xét nghiệm đã cho phản ứng với các dấu ấn mà xét nghiệm đang tìm kiếm. Kết quả này chưa nên được hiểu ngay là đã nhiễm HIV nếu đây mới là xét nghiệm sàng lọc.
Một số trường hợp có thể xuất hiện phản ứng không đặc hiệu, chẳng hạn như:
- Sai sót kỹ thuật trong phòng xét nghiệm;
- Người bệnh mắc bệnh lý nền như xơ gan, suy gan, bệnh lao,...
- Đang dùng thuốc làm thay đổi phản ứng kháng thể.
Vì vậy khi xét nghiệm sàng lọc cho kết quả phản ứng, người bệnh cần thực hiện xét nghiệm bổ sung theo quy trình xác nhận HIV tại cơ sở y tế. Chỉ khi có kết luận theo quy trình chuyên môn mới có thể xác định tình trạng nhiễm HIV.
Do đó, nếu phiếu xét nghiệm ghi “Reactive”, điều quan trọng là không tự kết luận hoặc hoang mang chỉ dựa trên một dòng kết quả.
Kết quả không xác định/không kết luận (Indeterminate/Inconclusive)
Kết quả xét nghiệm HIV không xác định (Indeterminate/Inconclusive) cho thấy xét nghiệm chưa đủ cơ sở để đưa ra kết luận âm tính hay dương tính.
Tình trạng này có thể liên quan đến thời điểm xét nghiệm, phản ứng không rõ ràng hoặc các yếu tố khác tùy phương pháp. Người bệnh thường cần xét nghiệm lại hoặc thực hiện xét nghiệm bổ sung theo hướng dẫn của cơ sở y tế.
Nếu nhận kết quả không xác định, không nên tự quy đổi thành “âm tính” hoặc “dương tính”. Bác sĩ hoặc nhân viên y tế sẽ dựa trên loại xét nghiệm, kết quả cụ thể và thời điểm có nguy cơ để hướng dẫn bước tiếp theo.
HIV âm tính đã thực sự yên tâm chưa?
HIV âm tính có thể là kết quả đáng tin cậy, nhưng không thể đánh giá độ chắc chắn chỉ dựa vào chữ “âm tính”. Nếu xét nghiệm được thực hiện trong thời kỳ cửa sổ, các dấu ấn của HIV có thể chưa đạt ngưỡng phát hiện của phương pháp xét nghiệm, khiến kết quả âm tính chưa loại trừ hoàn toàn khả năng nhiễm.
Có 2 yếu tố chính cần xem xét khi đánh giá một kết quả HIV âm tính:
1. Thời điểm xét nghiệm sau lần có nguy cơ
Sau khi HIV xâm nhập cơ thể, cần có một khoảng thời gian để virus hoặc các dấu ấn liên quan đến virus xuất hiện ở mức có thể phát hiện bằng xét nghiệm. Khoảng thời gian này được gọi là thời kỳ cửa sổ.
Trong thời kỳ cửa sổ, người đã nhiễm HIV vẫn có thể nhận kết quả âm tính vì xét nghiệm chưa phát hiện được dấu ấn cần tìm. Vì vậy, xét nghiệm càng sớm sau phơi nhiễm thì càng cần thận trọng khi diễn giải kết quả âm tính.
Không có một mốc thời gian duy nhất áp dụng cho tất cả xét nghiệm HIV. Thời điểm có thể phát hiện nhiễm HIV phụ thuộc vào phương pháp xét nghiệm cụ thể.
2. Loại xét nghiệm HIV được thực hiện
Các phương pháp xét nghiệm HIV khác nhau
Các xét nghiệm HIV không tìm kiếm cùng một loại dấu ấn nên thời điểm có khả năng phát hiện nhiễm HIV cũng khác nhau.
- Xét nghiệm kháng thể HIV: tìm kháng thể do cơ thể tạo ra để đáp ứng với HIV. Đây là loại dấu ấn có thể cần thời gian để hình thành.
- Xét nghiệm kháng nguyên/kháng thể: đồng thời tìm kháng nguyên p24 của HIV và kháng thể HIV, nhờ đó có khả năng phát hiện nhiễm HIV sớm hơn so với xét nghiệm chỉ tìm kháng thể.
- Xét nghiệm NAT: tìm vật liệu di truyền của HIV trong máu và có khả năng phát hiện nhiễm HIV sớm hơn một số xét nghiệm huyết thanh học.
Vì vậy, khi được hỏi “xét nghiệm HIV âm tính có chắc chắn không?”, cần biết người bệnh đã thực hiện phương pháp nào trước khi đánh giá kết quả.
>>> Xem thêm: Xét nghiệm máu bình thường có phát hiện HIV không?
Kết quả xét nghiệm HIV âm tính sau bao lâu thì có thể yên tâm?
Nếu bạn bị nhiễm HIV thì sẽ phải xác định sẽ phải sống chung với bệnh cả đời. Sau khi xâm nhập virus đã tiếp cận và xâm nhập vào cơ thể, virus nhân lên theo 3 kiểu như sau:
- Virus nhân lên nhanh chóng vào tuần đầu, lúc này virus lan khắp cơ thể, có thể thấy virus ở trong dịch não tủy trước cả khi phát hiện được ở trong máu.
- Sau đó 3-6 tuần, nhiễm trùng bắt đầu giảm, 95% số người bị nhiễm vẫn khoẻ mạnh và không nghĩ mình bị nhiễm. Nếu xét nghiệm HIV trong thời điểm này chưa đảm bảo độ chính xác cao. Có thể một số người có những biểu hiện của nhiễm HIV giai đoạn sớm, biểu hiện giống như cảm cúm thông thường.
- Tình trạng nhiễm trùng diễn biến thầm lặng. Việc xét nghiệm chính xác thường sau khoảng 2-3 tháng.
Xét nghiệm HIV 4 tháng cho kết quả âm tính là kết luận an toàn. Nếu kết quả trả về là âm tính thì bạn hoàn toàn yên tâm bạn không bị lây nhiễm. Còn kết quả dương tính thì điều này có nghĩa là bạn đã bị lây nhiễm HIV.
>>> Xem thêm:
Khi nào nên đi xét nghiệm HIV?
Theo khuyến cáo của CDC (Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ), tất cả mọi người trong độ tuổi từ 13 – 64 đều nên xét nghiệm HIV ít nhất một lần trong đời, xem đây như một phần trong quá trình chăm sóc sức khỏe định kỳ. Bởi có khoảng 1 trong 7 người Hoa Kỳ bị nhiễm HIV mà họ không biết rằng họ đã mắc phải căn bệnh này.
Tất cả mọi người trong độ tuổi từ 13 đến 64 đều nên xét nghiệm HIV ít nhất một lần
Với những người có nguy cơ cao hơn nên kiểm tra thường xuyên hơn. Nếu bạn có kết quả xét nghiệm HIV âm tính trong lần cuối cùng hoặc xét nghiệm đã được thực hiện hơn một năm trước và thuộc một trong số những người có đặc điểm dưới đây thì bạn nên đi xét nghiệm HIV càng sớm càng tốt.
- Người có quan hệ đồng tính nam.
- Đã có quan hệ tình dục qua đường hậu môn hoặc âm đạo với một người dương tính với HIV.
- Đã quan hệ với nhiều người kể từ lần xét nghiệm HIV cuối cùng.
- Đã từng bán dâm.
- Sử dụng chung bơm kim tiêm hoặc vật dụng khác như nước hoặc bông y tế với người khác.
- Đã từng được chẩn đoán/điều trị một bệnh lây truyền qua đường tình dục khác.
- Đã được chẩn đoán/ điều trị lao hoặc viêm gan.
- Đã có quan hệ tình dục với một ai đó có ít nhất một trong các đặc điểm trên.
Ngoài ra, phụ nữ có thai cũng cần xét nghiệm HIV để có thể bảo vệ cả mẹ và con khỏi bị nhiễm HIV.
Những câu hỏi thường gặp
1. Bao lâu nên đi xét nghiệm HIV một lần?
Nếu không có nguy cơ phơi nhiễm HIV mới, người trưởng thành có thể xét nghiệm ít nhất một lần để biết tình trạng HIV của mình. Với người có nguy cơ tiếp diễn, nên xét nghiệm định kỳ ít nhất mỗi năm một lần.
Với người có nguy cơ cao hơn, bác sĩ có thể khuyến nghị xét nghiệm thường xuyên hơn, chẳng hạn mỗi 3–6 tháng. WHO cũng cho biết tần suất này có thể phù hợp với một số nhóm nguy cơ hoặc người đang sử dụng PrEP.
2. Có thể xét nghiệm HIV tại nhà không?
Có. Bạn có thể tự xét nghiệm HIV tại nhà bằng bộ kit tự xét nghiệm HIV phù hợp. Tùy loại kit, mẫu xét nghiệm có thể là dịch miệng hoặc máu lấy từ đầu ngón tay. Người dùng chỉ cần thực hiện đúng hướng dẫn của nhà sản xuất và thường có thể đọc kết quả trong khoảng 20 phút.
Tuy nhiên, kết quả tự xét nghiệm dương tính (phản ứng) chưa thể khẳng định bạn đã nhiễm HIV. WHO khuyến cáo người có kết quả phản ứng cần đến cơ sở y tế để được xét nghiệm tiếp theo theo quy trình xác nhận.
3. Sau khi có nguy cơ phơi nhiễm HIV bao lâu nên đi xét nghiệm?
Bạn có thể đi xét nghiệm HIV ngay sau khi có nguy cơ để làm xét nghiệm ban đầu, nhưng cần xét nghiệm lại vào thời điểm phù hợp vì mỗi loại test có “thời gian cửa sổ” khác nhau.
Theo CDC, thời gian phát hiện HIV thường như sau:
- Xét nghiệm NAT: khoảng 10–33 ngày sau phơi nhiễm.
- Xét nghiệm kháng nguyên/kháng thể tại phòng xét nghiệm bằng máu tĩnh mạch: khoảng 18–45 ngày.
- Xét nghiệm nhanh kháng nguyên/kháng thể bằng máu đầu ngón tay: khoảng 18–90 ngày.
- Xét nghiệm kháng thể, bao gồm phần lớn bộ tự xét nghiệm tại nhà: khoảng 23–90 ngày.
4. Thời gian có kết quả xét nghiệm HIV là bao lâu?
Thời gian có kết quả xét nghiệm HIV phụ thuộc vào loại xét nghiệm được thực hiện. Với test nhanh HIV, người xét nghiệm thường có thể lấy kết quả ngay, chỉ sau khoảng 20-30 phút. Trong khi đó, xét nghiệm máu tại phòng xét nghiệm bằng phương pháp ELISA/CMIA thường cho kết quả sau vài giờ đến khoảng 1 ngày, còn xét nghiệm khẳng định hoặc xét nghiệm PCR có thể cần từ 1 đến vài ngày tùy quy trình của từng cơ sở y tế. Vì vậy, khi được hỏi xét nghiệm HIV bao giờ có kết quả hay xét nghiệm HIV khi nào có kết quả, câu trả lời chính xác nhất sẽ phụ thuộc vào phương pháp xét nghiệm mà người bệnh đã lựa chọn.
5. Kết quả xét nghiệm HIV được thông báo cho ai?
Theo khoản 3 Điều 25 Luật Phòng, chống HIV/AIDS năm 2006, nhân viên và cơ sở xét nghiệm HIV có trách nhiệm giữ bí mật kết quả xét nghiệm, chỉ sử dụng kết quả cho mục đích giám sát dịch tễ học HIV/AIDS và nghiên cứu khoa học. Trên thực tế, kết quả xét nghiệm HIV được thông báo trực tiếp và bảo mật cho chính người được xét nghiệm. Đây cũng là lý do người bệnh nên lựa chọn cơ sở y tế uy tín khi thực hiện xét nghiệm, để đảm bảo quyền riêng tư được tôn trọng đúng quy định.
Kết luận
Kết quả xét nghiệm HIV âm tính không phải lúc nào cũng có thể khẳng định chắc chắn không nhiễm HIV, đặc biệt khi xét nghiệm được thực hiện quá sớm sau lần phơi nhiễm. Để đánh giá đúng, cần xem xét đồng thời loại xét nghiệm, thời điểm xét nghiệm và khoảng thời gian kể từ lần có nguy cơ gần nhất. Đặc biệt, nếu vừa có hành vi phơi nhiễm HIV, không nên chờ đến khi xuất hiện triệu chứng mới đi khám. Việc đánh giá nguy cơ càng sớm càng quan trọng vì dự phòng sau phơi nhiễm (PEP) cần được bắt đầu trong thời gian càng sớm càng tốt.
