Rối loạn nhịp thức - ngủ (Circadian Rhythm Disorders): Khi “đồng hồ sinh học” lệch nhịp

Rối loạn nhịp thức - ngủ (Circadian Rhythm Disorders) là bệnh gì?

Rối loạn nhịp thức - ngủ (Circadian Rhythm Disorders) là một nhóm các rối loạn giấc ngủ, khiến thời điểm người bệnh buồn ngủ và tỉnh táo không phù hợp với giờ giấc sinh hoạt chung.

Cơ thể mỗi người đều có một "đồng hồ sinh học" hoạt động theo chu kỳ khoảng 24 giờ, giúp chúng ta đi ngủ và tỉnh táo đúng "giờ". Khi chiếc đồng hồ này hoạt động bình thường, bạn sẽ cảm thấy buồn ngủ vào ban đêm và tỉnh táo vào ban ngày. Tuy nhiên, nếu đồng hồ sinh học bị lệch so với lịch sinh hoạt hoặc môi trường sống, cơ thể sẽ "muốn ngủ" vào những thời điểm không phù hợp.

Bệnh nhân mắc hội chứng rối loạn giấc ngủ này thường có xu hướng mất ngủ, ngủ không sâu giấc vào ban đêm, buồn ngủ quá mức hoặc thậm chí ngủ - thức lệch hẳn so với lịch sinh hoạt bình thường.

Người mắc hội chứng này có đồng hồ sinh học bị lệch so với lịch sinh hoạt thông thường 

Phân loại các hình thức rối loạn nhịp thức - ngủ (Circadian Rhythm Disorders)?

Dựa vào các đặc điểm sai lệch về thời gian đi ngủ - thức dậy, các bác sĩ chuyên khoa Tâm - thần kinh chia hội chứng này thành các rối loạn giấc ngủ như sau:

• Rối loạn do lệch múi giờ: Thường xảy ra sau những chuyến bay dài khi đồng hồ sinh học chưa kịp thích nghi, khiến người bệnh khó ngủ vào ban đêm, buồn ngủ vào ban ngày, mệt mỏi và giảm khả năng tập trung.
• Rối loạn do làm việc theo ca: Hay gặp ở những người thường xuyên làm ca đêm hoặc luân phiên ca làm việc. Việc phải thức khi cơ thể cần ngủ và ngủ khi cơ thể cần tỉnh táo khiến giấc ngủ chập chờn và luôn trong trạng thái thiếu ngủ kéo dài.
• Rối loạn ngủ muộn: Bệnh nhân không thể vào giấc dù đã lên giường đúng giờ và thường chỉ có thể vào giấc vào nửa đêm hoặc gần sáng. Điều này cũng khiến họ rất khó thức dậy vào buổi sáng và thường xuyên cảm thấy mệt mỏi khi phải học tập hoặc làm việc theo giờ hành chính.
• Rối loạn ngủ sớm: Ngược lại với rối loạn ngủ muộn, người bệnh thường buồn ngủ từ rất sớm vào buổi tối và thức dậy từ 2 - 5 giờ sáng nhưng không thể ngủ lại. Dạng rối loạn này thường gặp ở người trung niên và người cao tuổi.
• Rối loạn giờ ngủ không cố định: Thời gian ngủ thay đổi liên tục, hôm nay họ có thể ngủ vào ban đêm nhưng hôm sau lại ngủ nhiều lần trong ngày mà không theo một lịch trình nhất định. Tình trạng này thường gặp ở người mắc sa sút trí tuệ hoặc một số bệnh nhân có tiền sử bệnh thần kinh.
• Rối loạn chu kỳ ngủ kéo dài hoặc ngắn hơn 24 giờ: Đồng hồ sinh học của cơ thể hoạt động không theo chu kỳ 24 giờ như bình thường, khiến giờ đi ngủ và giờ thức dậy mỗi ngày đều thay đổi. Người bệnh có thể ngủ ngày càng muộn hoặc ngày càng sớm theo từng ngày.

Triệu chứng của hội chứng rối loạn nhịp thức - ngủ (Circadian Rhythm Disorders) là gì?

Theo các bác sĩ của Trung tâm Chăm sóc sức khỏe Tinh thần Phương Đông, bệnh lý này đặc trưng bởi một số biểu hiện như sau:

• Khó vào giấc ở thời điểm mong muốn.
• Thức dậy quá sớm hoặc quá muộn so với lịch sinh hoạt bình thường.
• Thức giấc nhiều lần trong đêm hoặc không thể ngủ lại.
• Buồn ngủ quá mức vào ban ngày, thường xuyên ngủ gật khi học tập hoặc làm việc.
• Khó tỉnh táo vào buổi sáng, dù đã ngủ đủ 7 - 9 tiếng vào ban đêm.
• Mệt mỏi kéo dài, giảm khả năng tập trung và ghi nhớ.
• Hiệu suất học tập, làm việc suy giảm.
• Cáu gắt, lo âu hoặc thay đổi tâm trạng do thiếu ngủ kéo dài.

Lưu ý rằng, các triệu chứng trên phải kéo dài ít nhất 1 tháng và không đến từ các nguyên nhân bệnh lý như rối loạn tâm thần, bệnh lý nội khoa khác.

Một trong số các triệu chứng của bệnh lý này là khó thức dậy vào buổi sáng 

Nguyên nhân dẫn đến hội chứng rối loạn nhịp thức - ngủ (Circadian Rhythm Disorders) là gì?

Nguyên nhân chính gây ra bệnh lý này là nhịp sinh học bị gián đoạn liên tục, khiến "đồng hồ sinh học" của chúng ta hoạt động không ăn khớp với "đồng hồ bên ngoài". Một số yếu tố có thể tác động đến giờ giấc đi ngủ, thức dậy như sau:

Làm việc theo ca hoặc thường xuyên thay đổi lịch sinh hoạt

Đây là nguyên nhân vô cùng phổ biến. Những người làm ca đêm, xoay ca liên tục hoặc thường xuyên thức khuya sẽ khiến đồng hồ sinh học phải điều chỉnh liên tục và dần lệch ra khỏi giờ giấc chung với mọi người.

Di chuyển qua nhiều múi giờ

Sau những chuyến bay dài đến quốc gia có múi giờ khác biệt, "đồng hồ sinh học" của cơ thể chưa kịp thích nghi với giờ giấc mới. Cũng vì lý do này mà không ít người bệnh sẽ bị khó ngủ vào ban đêm, buồn ngủ vào ban ngày, mệt mỏi hoặc giảm khả năng tập trung trong vài ngày đầu.

Những người thường xuyên phải bay qua nhiều quốc gia khác nhau có xu hướng dễ bị rối loạn giấc ngủ hơn 

Tiếp xúc quá nhiều với ánh sáng vào buổi tối

Ánh sáng từ điện thoại, máy tính, tivi hoặc đèn có cường độ mạnh vào ban đêm có thể ảnh hưởng đến hoạt động của não bộ. Cụ thể, cơ thể có xu hướng làm giảm sản xuất melatonin - hormone giúp tạo cảm giác buồn ngủ, khiến bạn khó ngủ hoặc ngủ muộn hơn bình thường.

Một số bệnh lý ảnh hưởng đến hoạt động của não bộ

Các bệnh lý như sa sút trí tuệ, bệnh Parkinson, đột quỵ hoặc chấn thương sọ não có thể gây ra biến chứng làm tổn thương vùng não kiểm soát chu kỳ ngủ - thức. Khi đó, người bệnh dễ rơi vào trạng thái ngủ không đúng giờ, thức giấc nhiều lần hoặc ngủ rải rác cả ngày lẫn đêm.

Thuốc, chất kích thích và một số yếu tố khác

Một số loại thuốc và các chất kích thích như cà phê, rượu bia, thuốc lá nếu sử dụng quá nhiều cũng khiến bệnh nhân khó đi vào giấc ngủ hoặc làm thay đổi giờ giấc tự nhiên. Bên cạnh đó, những người bị mù hoàn toàn cũng dễ gặp rối loạn nhịp thức - ngủ do không tiếp nhận được tín hiệu ánh sáng để điều chỉnh đồng hồ sinh học.

Tuổi tác

Nhịp sinh học cũng thay đổi theo từng giai đoạn của cuộc đời. Người lớn tuổi thường có xu hướng buồn ngủ sớm vào buổi tối và thức dậy rất sớm vào buổi sáng. Trong khi đó, thanh thiếu niên và người trẻ lại dễ thức khuya, ngủ muộn và khó dậy sớm.

Rối loạn nhịp thức - ngủ (Circadian Rhythm Disorders) có nguy hiểm không?

Các bác sĩ chuyên khoa Tâm - thần kinh đều đồng ý rằng bệnh lý này nên được điều trị càng sớm càng tốt. Nếu không, người bệnh có thể gặp các vấn đề về sức khỏe như sau:

• Khó khăn trong sắp xếp lịch học, lịch làm việc; hiệu suất và chất lượng công việc bị giảm sút.
• Gặp các vấn đề về rối loạn giấc ngủ khác, thường gặp nhất là mất ngủ mạn tính.
• Lạm dụng thuốc ngủ không kê đơn, nghiện rượu vì chỉ khi sử dụng chất họ mới có thể đi vào giấc ngủ.
• Dễ gây tai nạn và gây ra thương tích cho người khác.

Chẩn đoán rối loạn nhịp thức - ngủ (Circadian Rhythm Disorders) như thế nào?

Tại Trung tâm Chăm sóc Sức khỏe Tinh thần Phương Đông, các bác sĩ tại đây sẽ thăm khám và dành thời gian khai thác triệu chứng, thói quen sinh hoạt và công việc của người bệnh trước. Trong một số trường hợp, người bệnh có thể được yêu cầu ghi lại nhật ký giấc ngủ (thời gian ngủ, thức) và đeo thiết bị chuyên dụng để đánh giá chính xác nhịp sinh học.

Tùy triệu chứng, người bệnh sẽ được các bác sĩ yêu cầu thực hiện các chỉ định chẩn đoán hình ảnh hay xét nghiệm khác để loại trừ trường hợp triệu chứng đến từ các bệnh lý thực thể khác.

Bác sĩ Tâm thần sẽ yêu cầu bệnh nhân thực hiện nhiều chỉ định để thu thập thông tin trước khi chẩn đoán 

Điều trị rối loạn nhịp thức - ngủ (Circadian Rhythm Disorders) như thế nào?

Mục tiêu của các phương pháp điều trị bệnh lý này là đưa đồng hồ sinh học trở về gần với thời gian sinh hoạt bình thường, từ đó cải thiện chất lượng giấc ngủ và lấy lại cảm giác tỉnh táo vào ban ngày. Các phương pháp thường được áp dụng bao gồm:

• Liệu pháp hành vi và lối sống: Người bệnh sẽ được khuyến khích đi gặp chuyên gia tâm lý để thay đổi thói quen và cải thiện giấc ngủ. Các chuyên gia sẽ hướng dẫn người bệnh thiết lập thói quen ngủ - thức vào giờ cố định, hạn chế ngủ ngày kéo dài, tăng cường vận động và giảm sử dụng thiết bị điện tử trước khi ngủ. Ngoài ra, bạn được khuyến khích không uống cà phê, hút thuốc hay tham gia các hoạt động kích thích trước khi đi ngủ.
• Liệu pháp ánh sáng chói: Phương pháp này được tiến hành để thúc đẩy hoặc trì hoãn người bệnh đi vào giấc ngủ. Thông qua tái thiết lập thói quen thức - ngủ mới, đồng hồ sinh học của người bệnh sẽ có sự đồng bộ nhất định với chu kỳ sáng tối của Trái đất.
• Dùng thuốc: Để hỗ trợ giảm nhẹ các triệu chứng về mặt cơ thể và giúp đi ngủ dễ dàng hơn, các bác sĩ có thể cân nhắc chỉ định một số loại thuốc cho người bệnh.

Phòng ngừa hội chứng rối loạn nhịp thức - ngủ như thế nào?

Hiện nay, chúng ta chưa thể phòng ngừa hoàn toàn rối loạn giấc ngủ này nhưng việc duy trì lối sống khoa học cũng làm giảm đáng kể nguy cơ rối loạn nhịp sinh học cũng như cải thiện chất lượng giấc ngủ như sau:

• Duy trì giờ đi ngủ và thức dậy cố định mỗi ngày, kể cả cuối tuần.
• Tiếp xúc ánh sáng tự nhiên vào buổi sáng.
• Hạn chế ánh sáng xanh từ điện thoại, máy tính trước khi ngủ.
• Không sử dụng cà phê, rượu bia hoặc chất kích thích vào buổi tối.
• Tập luyện thể dục đều đặn nhưng tránh vận động cường độ cao sát giờ ngủ.
• Xây dựng không gian ngủ yên tĩnh, tối và mát.
• Chủ động thăm khám nếu tình trạng mất ngủ hoặc buồn ngủ ban ngày kéo dài trên vài tuần, ảnh hưởng đến công việc và cuộc sống.