Trầm cảm chu sinh: Đừng bỏ qua sự thay đổi cảm xúc sau sinh

Trầm cảm chu sinh là bệnh gì?

Trầm cảm chu sinh là một rối loạn tâm thần, xảy ra vào thời điểm mang thai hoặc 12 tháng đầu sau khi sinh con. Họ thường có suy nghĩ tiêu cực, mệt mỏi, mất hứng thú với mọi việc trong cuộc sống và luôn cảm thấy căng thẳng, lo lắng trước những vấn đề chưa xảy ra trong cuộc sống.

Theo nghiên cứu của Hiệp hội Lo âu và Trầm cảm Hoa Kỳ (ADAA), khoảng 30 - 70% người bệnh có các triệu chứng kéo dài trong 1 năm hoặc lâu hơn. Mặc dù hầu hết các phụ nữ mắc trầm cảm sau sinh đều được chẩn đoán ở mức độ nhẹ nhưng có 4 - 5% đáp ứng các tiêu chí của trầm cảm nặng.

Rối loạn về mặt cảm xúc này có thể gặp ở bất cứ phụ nữ nào, không phụ thuộc vào tuổi tác, điều kiện kinh tế hay việc đây là lần đầu sinh con. Sau sinh, thay vì cảm thấy vui vẻ và hạnh phúc khi chào đón em bé, người mẹ lại cảm thấy buồn bã, mệt mỏi, lo âu, bất lực. Những cảm xúc này đôi khi khiến họ tự trách bản thân, cho rằng “mình đáng lẽ phải vui vì đã có con” hoặc nghi ngờ tình cảm dành cho con.

Lưu ý rằng trầm cảm sau sinh không phải là dấu hiệu cho thấy người mẹ không yêu con hay không đủ khả năng làm mẹ. Đây là một vấn đề sức khỏe tinh thần có liên quan đến hoạt động bất thường của não bộ, cần được phát hiện và điều trị với bác sĩ chuyên khoa.

Bệnh lý này có thể xuất hiện vào thời điểm mang thai hoặc trong 12 tháng đầu sau khi sinh con 

Triệu chứng của bệnh trầm cảm chu sinh là gì?

Theo các bác sĩ chuyên khoa của Trung tâm Chăm sóc Sức khỏe Tinh thần Phương Đông, các triệu chứng của bệnh lý này thường bắt đầu trong vòng 4 tuần đầu sau khi sinh. Đôi khi, một số sản phụ có biểu hiện tâm trạng sa sút sớm hơn kể từ giai đoạn cuối của tam cá nguyệt thứ 3.

Người mẹ mắc hội chứng trầm cảm sau sinh thường có ít nhất 5 trong số các triệu chứng dưới đây:

• Thường xuyên buồn bã, ủ rũ hoặc cảm thấy trống rỗng.
• Không còn hứng thú hoặc cảm thấy vui vẻ với những điều trước đây từng yêu thích.
• Luôn trong trạng thái mệt mỏi, thiếu năng lượng hoặc kiệt sức.
• Thói quen ăn uống thay đổi, có thể chán ăn hoặc ăn nhiều hơn bình thường.
• Rối loạn giấc ngủ, bị mất ngủ sau sinh hoặc ngủ nhiều hơn bình thường.
• Có cảm giác bồn chồn, bứt rứt hoặc ngược lại, suy nghĩ và hành động chậm chạp hơn.
• Cảm thấy bản thân vô dụng, có lỗi hoặc tự trách mình quá mức.
• Khó tập trung, suy nghĩ hoặc đưa ra quyết định.
• Có suy nghĩ về cái chết, tự tử hoặc lên kế hoạch tự tử.
• Hay căng thẳng, suy nghĩ luẩn quẩn và lo lắng thái quá.

Khác với hội chứng Baby Blues (rối loạn cảm xúc thoáng qua) ảnh hưởng đến 50 - 85%, kéo dài vài tuần sau khi sinh, các triệu chứng trầm cảm chu sinh diễn ra trầm trọng hơn. Các biểu hiện diễn ra trong ngày và xảy ra ít nhất 1 - 2 lần/tuần.

Nguyên nhân gây ra bệnh lý trầm cảm chu sinh

Bệnh lý này không xuất phát từ một nguyên nhân duy nhất mà có thể là tổng hòa của các yếu tố sau:

• Thay đổi về nội tiết tố trong và sau khi sinh: Sau khi sinh, nồng độ hormone estrogen và progesterone thay đổi nhanh chóng. Hormone tuyến giáp cũng giảm đáng kể khiến người bệnh có cảm giác mệt mỏi và mất hứng thú.
• Tiền sử có các vấn đề về sức khỏe tinh thần: Những phụ nữ từng mắc trầm cảm hoặc sinh ra trong gia đình có người mắc các rối loạn tâm thần có nguy cơ mắc bệnh cao hơn.
• Áp lực khi mang thai, sinh con và chăm sóc em bé: Cơn đau sau sinh, thiếu ngủ, phải thức đêm chăm con, áp lực cho con bú hoặc lo lắng về sức khỏe của em bé có thể khiến người mẹ bị quá tải cả về thể chất lẫn tinh thần.
• Thiếu sự chia sẻ và hỗ trợ từ gia đình: Khi người mẹ phải chăm con một mình hoặc gặp những khó khăn về mặt kinh tế hay mâu thuẫn trong đời sống vợ chồng cũng có thể góp phần khiến trạng thái tinh thần của người phụ nữ trở nên tồi tệ hơn.

Đặc biệt, theo ThS.BSNT Nguyễn Đình Nam, trầm cảm chu sinh không phải lỗi của người mẹ. Người bệnh không mắc trầm cảm vì “nghĩ quá nhiều”, “không đủ mạnh mẽ” hay “không biết chăm con”. Đây là một tình trạng sức khỏe có thể xảy ra ngay cả khi người mẹ đã chuẩn bị rất kỹ cho việc mang thai và sinh con. Do đó, nếu đang gặp tình trạng tâm trạng sa sút và khó kiểm soát cảm xúc sau sinh nở, bạn nên cân nhắc đến gặp bác sĩ chuyên khoa để được giúp đỡ, thay vì tự chịu đựng một mình.

Ths.BSNT Nguyễn Đình Nam cho hay việc mắc trầm cảm sau khi sinh nở không phải lỗi của người mẹ mà là sự ảnh hưởng của nhiều nhân tố

Ảnh hưởng của bệnh trầm cảm chu sinh đến cuộc sống như thế nào?

Đây là bệnh lý vô cùng nguy hiểm, nó có thể hủy hoại cả sức khỏe và tinh thần của người mẹ, ảnh hưởng đến sự phát triển của em bé và hạnh phúc gia đình như sau:

• Đối với sức khỏe của mẹ: Người mẹ có thể luôn trong trạng thái mệt mỏi, mất ngủ nên không thể chăm sóc bản thân và dễ phát triển thành các rối loạn tâm thần nặng hơn trong tương lai.
• Đối với việc chăm sóc em bé: Khi cảm xúc của người mẹ không ổn định, rất khó có thể chăm sóc, nuôi dạy và gắn kết tình cảm với em bé. Nếu mẹ bị trầm cảm kéo dài, điều này cũng tạo thành ảnh hưởng tiêu cực khiến trẻ bị hạn chế khả năng giao tiếp, sống khép mình, dễ kích động,... so với bạn bè cùng trang lứa. Đặc biệt, trong các trường hợp trầm cảm nặng nhất, bệnh nhân có thể xuất hiện ý nghĩ làm hại chính đứa con của mình.
• Đối với quan hệ gia đình: Tâm trạng buồn bã, cáu gắt, thu mình hoặc mất hứng thú có thể gia tăng sự căng thẳng trong hôn nhân. Theo thời gian, người vợ và chồng có thể bị mất kết nối và kéo theo nguy cơ đổ vỡ hạnh phúc gia đình.

Điều trị bệnh trầm cảm sau sinh như thế nào?

Việc điều trị hội chứng này sẽ được các bác sĩ Tâm thần lựa chọn dựa trên một trong hai hoặc kết hợp cả hai phương pháp như sau:

• Trị liệu tâm lý: Người bệnh sẽ gặp chuyên gia tâm lý để được giải mã về cảm xúc, suy nghĩ và những vấn đề về sức khỏe tinh thần mà mình đang gặp phải. Sau đó, bạn sẽ được hướng dẫn cách thay đổi suy nghĩ, làm chủ cảm xúc để vượt qua cơn trầm cảm. Đặc biệt, với trầm cảm chu sinh, người bệnh cần có sự đồng hành của chồng, gia đình và những người thân thiết để trở về hòa nhập với cuộc sống bình thường.
• Uống thuốc: Với những trường hợp có triệu chứng cơ thể như run tay, tim đập nhanh, mất ngủ, bác sĩ sẽ kê thêm thuốc để giảm nhẹ các triệu chứng này. Việc dùng thuốc sẽ được cân nhắc dựa trên nguy cơ sức khỏe đối với mẹ và em bé trước khi kê đơn.

Việc trị liệu tâm lý cho phụ nữ sau sinh cần có sự phối hợp của người chồng 

Phòng ngừa bệnh trầm cảm chu sinh như thế nào?

Để chủ động phòng tránh các vấn đề sức khỏe tinh thần trong và sau sinh, bạn có thể tham khảo áp dụng các phương pháp dưới đây:

• Khám và đánh giá sức khỏe tâm thần trong thai kỳ, đặc biệt cần thiết đối với phụ nữ từng mắc trầm cảm hoặc các rối loạn tâm thần trước đó.
• Không cố gắng chăm con một mình mà nên nhận sự trợ giúp từ chồng và gia đình để có thêm thời gian nghỉ ngơi và chăm sóc bản thân.
• Duy trì thói quen ăn uống đầy đủ, vận động nhẹ nhàng khi sức khỏe cho phép và dành thời gian cho bản thân có thể hỗ trợ quá trình hồi phục.
• Duy trì kết nối với người thân bằng cách thường xuyên trò chuyện với chồng, gia đình hoặc những người có thể lắng nghe để được chia sẻ và không phải đối mặt với khó khăn một mình.

Có thể nói, trầm cảm chu sinh là vấn đề sức khỏe tâm thần có thể gặp trong thai kỳ hoặc sau sinh. Đồng thời, những thay đổi về cảm xúc kéo dài, mất hứng thú, mệt mỏi, rối loạn giấc ngủ, cảm giác vô dụng hoặc khó gắn kết với em bé của người mẹ cần được chú ý và quan tâm kịp thời.