Rối loạn khí sắc: Khi thay đổi cảm xúc trở thành bệnh lý

Bệnh rối loạn khí sắc là gì?

Rối loạn khí sắc (Mood disorders) là nhóm các rối loạn tâm thần đặc trưng bởi sự thay đổi bất thường và kéo dài về trạng thái cảm xúc. Tùy từng bệnh lý, người bệnh có thể trải qua những giai đoạn buồn bã, mất hứng thú, thiếu năng lượng hoặc ngược lại là hưng phấn, tăng năng lượng, giảm nhu cầu ngủ, dễ kích động và có hành vi bốc đồng. Các triệu chứng có thể kéo dài và ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống hàng ngày.

Theo Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ (APA), các rối loạn thuộc nhóm này có thể bao gồm các rối loạn trầm cảm và rối loạn lưỡng cực cùng các rối loạn liên quan.

• Rối loạn trầm cảm: Người bệnh thường có tâm trạng buồn bã, mất hứng thú với các hoạt động từng yêu thích, mệt mỏi, thay đổi giấc ngủ hoặc ăn uống, giảm khả năng tập trung và có thể xuất hiện cảm giác vô giá trị, tuyệt vọng hoặc suy nghĩ về cái chết. Tùy từng trường hợp, trầm cảm có thể biểu hiện dưới nhiều dạng như trầm cảm nặng, rối loạn trầm cảm dai dẳng, trầm cảm sau sinh hoặc trầm cảm theo mùa.
• Rối loạn lưỡng cực: Đặc trưng bởi sự xuất hiện của các giai đoạn trầm cảm xen kẽ với giai đoạn hưng cảm hoặc hưng cảm nhẹ. Trong giai đoạn hưng cảm, người bệnh có thể tăng năng lượng, giảm nhu cầu ngủ, nói nhiều, suy nghĩ nhanh, tăng hoạt động và dễ thực hiện các hành vi bốc đồng. Rối loạn lưỡng cực được chia thành type I, type II và một số rối loạn liên quan khác, trong đó có rối loạn khí sắc chu kỳ (cyclothymic disorder).
• Một số rối loạn liên quan khác: Tùy hệ thống phân loại và tiêu chí chẩn đoán, người bệnh có thể gặp một số tình trạng liên quan đến sự thay đổi khí sắc, trong đó có rối loạn khí sắc chu kỳ và các rối loạn liên quan khác.

Trầm cảm cũng là một trong số các rối loạn tâm thần cùng nhóm với rối loạn khí sắc 

Rối loạn khí sắc có thể liên quan đến nhiều yếu tố khác nhau, bao gồm yếu tố sinh học, di truyền, tâm lý và môi trường sống. Căng thẳng hoặc những biến cố trong cuộc sống có thể góp phần khởi phát hoặc làm nặng thêm triệu chứng ở một số người, nhưng không phải nguyên nhân duy nhất.

Vì vậy, thay vì cố gắng “tự vượt qua”, người bệnh nên được thăm khám bởi bác sĩ chuyên khoa để xác định chính xác tình trạng và xây dựng kế hoạch điều trị phù hợp.

Dấu hiệu của rối loạn khí sắc

Biểu hiện của rối loạn khí sắc rất đa dạng, có thể ảnh hưởng đến tâm trạng, giấc ngủ, thói quen ăn uống, mức năng lượng, suy nghĩ và hành vi của người bệnh.

 Luôn cảm thấy mệt mỏi, thiếu năng lượng là một trong số các triệu chứng của bệnh lý này 

Nguyên nhân dẫn đến rối loạn khí sắc

Rối loạn khí sắc có thể hình thành do sự kết hợp của nhiều yếu tố khác nhau như:

• Hoạt động của não bộ: Não bộ điều hòa cảm xúc thông qua sự tương tác phức tạp giữa nhiều vùng chức năng và hệ thống dẫn truyền thần kinh. Những thay đổi trong hoạt động của các hệ thống này có thể liên quan đến sự xuất hiện của các triệu chứng trầm cảm hoặc hưng cảm.
• Yếu tố di truyền: Người có cha mẹ hoặc anh chị em ruột mắc trầm cảm, rối loạn lưỡng cực hoặc một số bệnh lý tâm thần khác có thể có nguy cơ mắc bệnh cao hơn so với người không có tiền sử gia đình.
• Thay đổi nội tiết và sinh học: Một số thay đổi về hormone hoặc tình trạng bệnh lý ảnh hưởng đến hệ nội tiết có thể liên quan đến sự thay đổi khí sắc. Chẳng hạn, bệnh lý tuyến giáp hoặc những thay đổi nội tiết trong một số giai đoạn của cuộc đời có thể ảnh hưởng đến tâm trạng và sức khỏe tinh thần.
• Ảnh hưởng từ bệnh lý và thuốc: Một số bệnh lý thực thể hoặc việc sử dụng một số loại thuốc, chất kích thích có thể gây ra hoặc làm nặng thêm các triệu chứng thay đổi khí sắc. Vì vậy, bác sĩ có thể cần khai thác tiền sử bệnh và thuốc đang sử dụng để xác định nguyên nhân.
• Trải nghiệm và môi trường sống: Những biến cố lớn trong cuộc sống như mất người thân, ly hôn, thất nghiệp, áp lực học tập, áp lực công việc hoặc từng trải qua bạo hành có thể tạo ra căng thẳng tâm lý và góp phần làm khởi phát hoặc nặng thêm triệu chứng ở một số người.

Rối loạn khí sắc nguy hiểm như thế nào?

Nếu không được phát hiện và điều trị phù hợp, rối loạn khí sắc có thể kéo dài, tái phát và ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe, công việc, học tập cũng như các mối quan hệ của người bệnh.

Trong giai đoạn trầm cảm, người bệnh có thể giảm đáng kể khả năng sinh hoạt, làm việc và chăm sóc bản thân. Một số trường hợp có thể xuất hiện suy nghĩ về cái chết hoặc tự sát, cần được đánh giá và hỗ trợ y tế kịp thời.

Đối với người mắc rối loạn lưỡng cực, trong giai đoạn hưng cảm hoặc hưng cảm nhẹ, người bệnh có thể giảm nhu cầu ngủ, tăng hoạt động và đưa ra những quyết định thiếu cân nhắc như chi tiêu quá mức, lái xe nguy hiểm hoặc thực hiện các hành vi có nguy cơ gây hậu quả cho bản thân.

Do đó, khi nhận thấy những thay đổi rõ rệt và kéo dài về tâm trạng, năng lượng, giấc ngủ hoặc hành vi, người bệnh nên chủ động thăm khám thay vì tự chẩn đoán hoặc tự điều trị.

Chẩn đoán rối loạn khí sắc như thế nào?

Để chẩn đoán rối loạn khí sắc, bác sĩ Tâm thần sẽ thăm khám lâm sàng và khai thác chi tiết các triệu chứng. Người bệnh có thể được hỏi về sự thay đổi cảm xúc, thời điểm xuất hiện, thời gian kéo dài, tần suất tái phát, mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống hàng ngày cũng như tiền sử bệnh lý và sử dụng thuốc, chất kích thích.

Bác sĩ cũng có thể sử dụng các thang đo hoặc công cụ đánh giá tâm lý phù hợp để hỗ trợ đánh giá triệu chứng và mức độ bệnh.

Trong một số trường hợp, người bệnh có thể được chỉ định thực hiện xét nghiệm máu, đánh giá chức năng tuyến giáp hoặc các xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh khác khi cần thiết nhằm loại trừ những nguyên nhân thực thể có thể gây ra các biểu hiện tương tự.

Không có một xét nghiệm đơn lẻ nào có thể xác định tất cả các dạng rối loạn khí sắc. Chẩn đoán chủ yếu dựa trên quá trình đánh giá toàn diện triệu chứng, diễn biến bệnh và mức độ ảnh hưởng đến chức năng của người bệnh.

Các bác sĩ Tâm thần sẽ thăm khám và đánh giá tình trạng bệnh 

Điều trị rối loạn khí sắc như thế nào?

Tùy loại rối loạn, mức độ triệu chứng và tình trạng cụ thể của từng người, bác sĩ có thể chỉ định một phương pháp hoặc kết hợp nhiều phương pháp điều trị.

Trị liệu tâm lý

Theo các bác sĩ Trung tâm Chăm sóc Sức khoẻ Tinh thần Phương Đông, phương pháp trị liệu tâm lý có thể được sử dụng trong điều trị nhiều dạng rối loạn khí sắc, đặc biệt với người bệnh có triệu chứng trầm cảm hoặc lo âu đi kèm.

Thông qua các buổi trị liệu, chuyên gia hỗ trợ người bệnh nhận diện cảm xúc, suy nghĩ và những yếu tố có thể làm triệu chứng trở nên nghiêm trọng hơn. Người bệnh cũng được hướng dẫn các kỹ năng quản lý căng thẳng, giải quyết vấn đề và duy trì những thói quen có lợi cho sức khỏe tinh thần.

Với rối loạn lưỡng cực, trị liệu tâm lý thường được sử dụng kết hợp với thuốc nhằm hỗ trợ người bệnh nhận biết sớm các dấu hiệu thay đổi khí sắc, duy trì lịch sinh hoạt ổn định và hạn chế nguy cơ tái phát.

Người bệnh cần gặp chuyên gia tâm lý để được thực hiện trị liệu 

Dùng thuốc

Tùy từng chẩn đoán, bác sĩ có thể cân nhắc sử dụng thuốc chống trầm cảm, thuốc ổn định khí sắc hoặc thuốc chống loạn thần.

Việc lựa chọn thuốc cần dựa trên loại rối loạn khí sắc, mức độ triệu chứng, bệnh lý đi kèm và đáp ứng của từng người bệnh. Một số thuốc có thể gây tác dụng phụ hoặc cần được theo dõi trong quá trình sử dụng.

Người bệnh cần dùng thuốc đúng theo hướng dẫn của bác sĩ, không tự ý ngừng thuốc hoặc thay đổi liều khi chưa được chỉ định.

Các biện pháp phòng ngừa rối loạn khí sắc là gì?

Hiện nay chưa có phương pháp nào có thể phòng ngừa hoàn toàn rối loạn khí sắc. Tuy nhiên, bạn có thể chủ động thực hiện một số biện pháp để góp phần duy trì sức khỏe tinh thần:

• Chủ động thăm khám khi nhận thấy tâm trạng buồn chán, mất hứng thú hoặc thay đổi cảm xúc kéo dài.
• Duy trì chế độ ăn uống lành mạnh, vận động thường xuyên và ngủ đủ giấc.
• Xây dựng lịch sinh hoạt ổn định, đặc biệt với người có rối loạn lưỡng cực.
• Học cách quản lý căng thẳng thông qua các kỹ thuật thư giãn phù hợp.
• Duy trì kết nối với gia đình, bạn bè và tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp khó khăn thay vì tự chịu đựng một mình.
• Hạn chế rượu bia và tránh sử dụng các chất kích thích để đối phó với những vấn đề về cảm xúc.

Rối loạn khí sắc là nhóm bệnh lý có thể ảnh hưởng đáng kể đến cảm xúc, suy nghĩ, hành vi và chất lượng cuộc sống. Việc phát hiện sớm, thăm khám đúng chuyên khoa và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp có thể giúp người bệnh kiểm soát triệu chứng và duy trì cuộc sống ổn định hơn.

Người bệnh nên tuân thủ kế hoạch điều trị, tái khám theo lịch hẹn và trao đổi với bác sĩ khi nhận thấy các triệu chứng thay đổi hoặc xuất hiện dấu hiệu bất thường.