Chứng sợ khoảng trống: Khi nỗi sợ khiến người bệnh không dám ra ngoài

Chứng sợ khoảng trống là gì?

Chứng sợ khoảng trống (agoraphobia) là một dạng rối loạn lo âu, trong đó người bệnh thường cảm thấy căng thẳng, sợ hãi quá mức khi ở trong những tình huống mà họ cảm thấy không an toàn và khó nhận được sự trợ giúp từ những người xung quanh.

Một số tình huống có thể khiến người bệnh dễ rơi vào cơn rối loạn lo âu hơn, bao gồm:

• Đi xe buýt, tàu hỏa, máy bay hoặc các phương tiện giao thông công cộng.
• Ở nơi rộng và khó tìm chỗ trú ẩn như quảng trường, bãi đỗ xe, trung tâm thương mại.
• Ở trong không gian kín như cửa hàng, rạp chiếu phim, nhà hát.
• Đứng xếp hàng hoặc ở giữa đám đông.
• Rời khỏi nhà hoặc phải ở một mình bên ngoài.

Trong cơn rối loạn lo âu, người bệnh có thể có các triệu chứng về mặt cơ thể như tim đập nhanh, khó thở, run rẩy, chóng mặt, vã mồ hôi, buồn nôn hoặc cảm giác mất kiểm soát. Đặc biệt, theo các bác sĩ của Trung tâm Chăm sóc Sức khỏe Tinh thần Phương Đông, điều khiến người bệnh sợ hãi không phải là không gian mà là cảm giác không thể thoát ra hoặc không có ai giúp đỡ nếu cơ thể đột nhiên có vấn đề.

Chẳng hạn, họ có thể lo mình sẽ bất ngờ khó thở, chóng mặt, ngất xỉu hoặc lên cơn hoảng loạn nhưng không thể rời khỏi nơi đó. Vì nỗi lo này, người bệnh thường có xu hướng chủ động né tránh các địa điểm, chỉ ra ngoài khi có người đi cùng hoặc ngày càng thu hẹp các hoạt động của mình.

Chứng sợ khoảng trống khiến người bệnh có cảm giác căng thẳng, lo lắng khi ở nơi đông người 

Các dấu hiệu cảnh báo hội chứng sợ khoảng trống

Đa phần bệnh nhân mắc hội chứng rối loạn lo âu này đều có các đặc điểm như sau:

• Sợ phải ra khỏi nhà hoặc đi đâu đó một mình.
• Lo lắng khi sử dụng các phương tiện giao thông công cộng như xe buýt, tàu hỏa, máy bay.
• Cảm thấy sợ hãi khi ở trong không gian kín như cửa hàng, rạp chiếu phim, thang máy.
• Lo lắng khi phải đứng xếp hàng hoặc ở giữa đám đông.
• Cảm thấy bất an khi ở những không gian rộng như chợ, quảng trường, bãi đỗ xe.
• Ngày càng hạn chế ra khỏi nhà, thậm chí có thể ở nhà trong thời gian dài.
• Cảm thấy bị cô lập, xa cách với những người xung quanh.
• Cảm thấy bất lực hoặc khó kiểm soát nỗi sợ của bản thân.
• Phải phụ thuộc vào người khác và thường cần người thân đi cùng khi ra ngoài.

Không phải cứ cảm thấy không thoải mái khi ở nơi đông người là mắc chứng sợ khoảng trống. Nhưng nếu nỗi sợ kéo dài, lặp đi lặp lại, khiến người bệnh có xu hướng né tránh và khó đến những không gian mở thì không nên chủ quan. ThS.BSNT Nguyễn Đình Nam (Bệnh viện Đa khoa Phương Đông) từng gặp một số trường hợp bệnh nhân cố gắng chịu đựng nỗi sợ, kìm nén trong nhiều năm đến mức nhầm tưởng đó là một phần của tính cách nhút nhát.

Nguyên nhân của hội chứng sợ khoảng trống là gì?

Hiện nay, các chuyên gia Tâm thần vẫn chưa tìm ra nguyên nhân chính xác gây ra bệnh lý này. Tuy nhiên, theo các nghiên cứu, yếu tố di truyền ở những người mắc bệnh chiếm tới 61%. Ngoài ra, một số yếu tố khác cũng đóng vai trò kích thích các cơn rối loạn lo âu, bao gồm:

• Tiền sử mắc rối loạn hoảng sợ: Sau khi từng trải qua một hoặc nhiều cơn hoảng loạn, người bệnh có thể hình thành nỗi lo rằng cơn hoảng loạn sẽ tái diễn tại những nơi khó thoát ra hoặc không có người hỗ trợ. Từ đó, họ bắt đầu né tránh những địa điểm này.
• Đã từng trải qua sang chấn tâm lý: Những thay đổi lớn trong cuộc đời như mất người thân, tai nạn, bạo lực... có thể làm tăng nguy cơ phát triển các rối loạn lo âu, trong đó có chứng sợ khoảng trống.
• Ảnh hưởng từ yếu tố tâm lý và môi trường: Căng thẳng kéo dài, thiếu sự hỗ trợ về mặt cảm xúc, môi trường sống quá bảo bọc hoặc từng có những trải nghiệm sợ hãi từ nhỏ cũng có thể góp phần hình thành và duy trì nỗi sợ. 

Hội chứng sợ khoảng trống ảnh hưởng như thế nào?

Chứng sợ khoảng trống gây ảnh hưởng trực tiếp và nặng nề đến cuộc sống của người bệnh, cụ thể như sau:

• Khó đi làm, học tập: Nỗi sợ khi ra khỏi nhà hoặc đến những nơi đông người có thể khiến người bệnh mất đi nhiều cơ hội học tập và làm việc.
• Phụ thuộc vào người thân: Người bệnh có thể cần người thân đi cùng khi ra ngoài, đồng thời phụ thuộc vào gia đình trong việc mua sắm, làm việc nhà và thực hiện các công việc hằng ngày.
• Thu hẹp các hoạt động hằng ngày: Những địa điểm bình thường như siêu thị, phương tiện công cộng hay nơi đông người có thể trở thành những nơi người bệnh cố gắng tránh né.
• Hạn chế giao tiếp và các mối quan hệ: Việc ít ra ngoài và tránh gặp gỡ có thể khiến người bệnh dần mất kết nối với bạn bè, đồng nghiệp và những người xung quanh.
• Có thể gần như không rời khỏi nhà: Ở trường hợp nặng, người bệnh chỉ cảm thấy an toàn khi ở nhà và không thể tự mình bước ra khỏi “vùng an toàn” trong thời gian dài.
• Tăng nguy cơ mắc các vấn đề tâm lý khác: Nếu không được điều trị kịp thời, người bệnh có nguy cơ cao gặp các vấn đề về sức khỏe tinh thần khác như trầm cảm, rối loạn stress sau sang chấn hoặc rối loạn sử dụng chất.

Chẩn đoán hội chứng sợ khoảng trống như thế nào?

Chứng sợ khoảng trống không thể được xác định chỉ dựa vào việc một người “sợ nơi đông người” hay “ngại ra ngoài”. Bác sĩ sẽ đánh giá mức độ sợ hãi, thời gian kéo dài và cách nỗi sợ ảnh hưởng đến cuộc sống hằng ngày.

Theo tiêu chuẩn DSM-5-TR về chẩn đoán chứng sợ khoảng trống, người bệnh thường có nỗi sợ hoặc lo âu rõ rệt, kéo dài từ 6 tháng trở lên ở ít nhất 2 trong các tình huống sau:

• Đi xe buýt, tàu hỏa, máy bay hoặc các phương tiện giao thông công cộng.
• Ở những không gian rộng như quảng trường, chợ, bãi đỗ xe.
• Ở những nơi kín như cửa hàng, rạp chiếu phim, nhà hát.
• Đứng xếp hàng hoặc ở giữa đám đông.
• Ra khỏi nhà hoặc ở bên ngoài nhà một mình.

Bên cạnh đó, bác sĩ cũng sẽ xem xét một số dấu hiệu đi kèm ngoài mức độ lo âu của bệnh nhân như:

• Những tình huống trên gần như luôn khiến người bệnh lo sợ hoặc hoảng hốt.
• Người bệnh chủ động tránh né các tình huống gây sợ hoặc cần có người đi cùng mới cảm thấy an toàn.
• Mức độ sợ hãi lớn hơn nhiều so với nguy hiểm thực tế của tình huống.
• Nỗi sợ và việc né tránh ảnh hưởng rõ rệt đến công việc, học tập, các mối quan hệ hoặc sinh hoạt hằng ngày.
• Các triệu chứng không liên quan đến các rối loạn tâm thần khác, chẳng hạn như rối loạn lo âu xã hội.

Lưu ý: Những biểu hiện trên chỉ là cơ sở để bác sĩ đánh giá, không nên tự dùng để chẩn đoán bệnh. Nếu nỗi sợ khiến bạn ngày càng thu hẹp các hoạt động, khó ra khỏi nhà hoặc ảnh hưởng đến công việc và cuộc sống, hãy sắp xếp thời gian đến gặp bác sĩ chuyên khoa Tâm thần để được thăm khám và tìm nguyên nhân cụ thể.

Các bác sĩ Tâm thần sẽ căn cứ dựa trên các triệu chứng về mặt tinh thần và cơ thể để đánh giá tình trạng bệnh 

Điều trị hội chứng sợ khoảng trống như thế nào?

Việc điều trị hội chứng này thường tập trung vào 3 phương pháp chính. Trong đó, trọng tâm là liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) giúp người bệnh nhận diện những suy nghĩ gây lo lắng, hiểu rõ mối liên hệ giữa suy nghĩ, cảm xúc và hành vi, từ đó từng bước thay đổi cách phản ứng trước tình huống gây sợ hãi.

Trong quá trình trị liệu, người bệnh cũng có thể được các chuyên gia tâm lý hướng dẫn các kỹ thuật thư giãn, kiểm soát lo âu và rèn luyện cách ứng phó khi các triệu chứng xuất hiện.

Bên cạnh liệu pháp nhận thức hành vi, các chuyên gia tâm lý cũng có thể áp dụng liệu pháp phơi nhiễm. Với liệu pháp này, người bệnh sẽ tiếp xúc từng bước và có kiểm soát với những tình huống gây sợ hãi, bắt đầu từ mức độ dễ chịu hơn rồi tăng dần.

Người bệnh sẽ đồng hành cùng chuyên gia tâm lý để vượt qua nỗi sợ không gian rộng 

Ví dụ, một người sợ đến trung tâm thương mại có thể bắt đầu bằng việc xem hình ảnh hoặc video về địa điểm này. Ở các buổi tiếp theo, người bệnh sẽ đứng bên ngoài, vào bên trong trong thời gian ngắn và dần tăng thời gian ở lại trung tâm thương mại. Theo các chuyên gia tâm lý, mục tiêu của liệu pháp phơi nhiễm là giúp não bộ dần học được rằng tình huống đó có thể được kiểm soát và không gây nguy hiểm như suy nghĩ ban đầu.

Bên cạnh các buổi trị liệu tâm lý, bác sĩ Tâm thần cũng sẽ cân nhắc cho người bệnh dùng thuốc để kiểm soát các triệu chứng về mặt cơ thể. Lưu ý: Thuốc cần được sử dụng đúng liều lượng và thời gian theo hướng dẫn. Người bệnh không nên tự ý mua thuốc hoặc ngừng thuốc đột ngột.

Phòng ngừa hội chứng sợ khoảng trống

Đây không phải là bệnh lý có thể phòng tránh hoàn toàn nhưng chúng ta có thể chủ động thực hiện các biện pháp hằng ngày như sau:

• Không tự cô lập bản thân hoặc liên tục né tránh những tình huống gây lo lắng, bởi hành vi né tránh có thể khiến nỗi sợ ngày càng mạnh hơn.
• Duy trì thói quen sinh hoạt lành mạnh, ngủ đủ giấc và vận động thường xuyên.
• Hạn chế rượu bia, thuốc lá, caffeine và các chất có thể khiến tình trạng lo âu trở nên nghiêm trọng hơn.
• Chia sẻ với người thân, bạn bè hoặc chuyên gia tâm lý khi cảm thấy khó kiểm soát nỗi sợ.

Có thể nói, chứng sợ khoảng trống không phải là sự yếu đuối hay thiếu bản lĩnh. Đây là một rối loạn lo âu có thể ảnh hưởng đáng kể đến khả năng học tập, làm việc, giao tiếp và tận hưởng cuộc sống. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu, chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn và kiên trì điều trị có thể giúp người bệnh từng bước kiểm soát nỗi sợ và cải thiện chất lượng cuộc sống.