Rối loạn nhân cách hoang tưởng (Paranoid): Khi sự đa nghi trở nên mất kiểm soát

Rối loạn nhân cách hoang tưởng (Paranoid) là bệnh gì?

Rối loạn nhân cách hoang tưởng (Paranoid) là tình trạng người bệnh luôn trong trạng thái nghi ngờ người khác có ý định làm hại mình mà không có bằng chứng cụ thể. Vì thế, họ có thể từ chối sự giúp đỡ của người khác và có xu hướng xa lánh xã hội, hành động lập dị và sống khép mình.

Đây là rối loạn nhân cách nhóm A (nhóm bệnh lý đặc trưng bởi tính cách và hành động lập dị). Những người mắc bệnh lý này khó xây dựng và duy trì các mối quan hệ với bạn bè, đồng nghiệp và những người thân trong gia đình.

Điều đáng nói là trong quá trình thăm khám, các bác sĩ Trung tâm Chăm sóc Sức khỏe Tinh thần Phương Đông nhận thấy những người mắc hội chứng này thường không cho rằng bản thân mình bất thường. Họ không nghĩ vấn đề nằm ở mình mà ở những người xung quanh. Chính điều này khiến việc điều trị trở nên khó khăn hơn.

Một trong những khó khăn trong phát hiện và điều trị bệnh lý này là người bệnh không nhận thấy những biểu hiện bất thường của bản thân.

Triệu chứng của bệnh rối loạn nhân cách hoang tưởng (Paranoid) là gì?

Dấu hiệu điển hình nhất của bệnh lý này là người bệnh luôn trong trạng thái đề phòng, nghi ngờ người khác có ác ý và đang tìm cách làm hại họ. Điều này tạo thành thói quen đổ lỗi, không tin tưởng và gây nhiều hạn chế trong đời sống sinh hoạt.

Các biểu hiện thường gặp bao gồm:

• Hoài nghi lòng tốt của bạn bè, đồng nghiệp hoặc người thân, cho rằng họ không thực sự đáng tin cậy.
• Không muốn chia sẻ thông tin cá nhân vì lo sợ sẽ bị người khác lợi dụng.
• Dễ hiểu sai những lời nói hoặc hành động bình thường, cho rằng một lời nhận xét vô hại có hàm ý xúc phạm, hạ thấp hoặc đe dọa bản thân họ.
• Ghi nhớ và khó tha thứ cho người khác khi họ cho rằng mình đã bị xúc phạm hoặc tổn thương.
• Rất nhạy cảm với những lời nhận xét, góp ý cho bản thân, dễ cho rằng người khác đang công kích mình.
• Thường xuyên nghi ngờ bạn đời hoặc người yêu không chung thủy dù không có căn cứ rõ ràng.
• Khó xây dựng các mối quan hệ thân thiết, có xu hướng giữ khoảng cách hoặc trở nên lạnh lùng, thờ ơ với người khác.
• Kiểm soát và ghen tuông trong các mối quan hệ do lo sợ bị phản bội.
• Khó thư giãn, luôn trong trạng thái cảnh giác.
• Cứng đầu, dễ xảy ra xung đột với người khác khi họ không đồng tình với quan điểm của mình.

Nguyên nhân của hội chứng rối loạn nhân cách hoang tưởng (Paranoid)

ThS.BSNT Nguyễn Đình Nam (Phó Giám đốc Trung tâm Chăm sóc Sức khỏe Tinh thần Bệnh viện Đa khoa Phương Đông) cho hay hiện nay các nhà khoa học vẫn chưa tìm ra nguyên nhân chính xác gây ra bệnh lý này. Tuy nhiên, các yếu tố dưới đây được cho là đóng vai trò khiến người bệnh dễ phát triển các đặc điểm của rối loạn này:

• Yếu tố di truyền và sinh học: Nếu trong gia đình bạn có người đã từng mắc bệnh lý này thì bạn có nguy cơ bị rối loạn nhân cách hoang tưởng cao hơn. Tuy nhiên, di truyền chỉ là yếu tố làm tăng nguy cơ, không có nghĩa người có người thân mắc bệnh sẽ chắc chắn mắc PPD.
• Đã từng trải qua sang chấn tâm lý thời thơ ấu: Những trải nghiệm như bị cha mẹ bỏ bê, thường xuyên bị mắng mỏ, lạm dụng, phản bội hoặc sống trong môi trường thiếu an toàn có thể khiến trẻ hình thành tâm lý luôn phải cảnh giác và khó tin tưởng người khác. Khi trưởng thành, họ dễ cho rằng người khác đang có ý định làm hại, lừa dối hoặc lợi dụng mình, ngay cả khi chưa có bằng chứng rõ ràng.

Những đứa trẻ có tuổi thơ bất ổn có thể có nguy cơ cao hơn đối với một số vấn đề sức khỏe tâm thần.

Chẩn đoán bệnh rối loạn nhân cách hoang tưởng (Paranoid) như thế nào?

Theo tiêu chuẩn DSM-5-TR (trích trong Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần) của Hiệp hội Tâm thần Hoa Kỳ, người mắc bệnh lý này cần có ít nhất 4 biểu hiện trong nhóm các đặc điểm dưới đây:

• Nghi ngờ người khác đang lợi dụng, làm hại hoặc lừa dối mình dù không có bằng chứng rõ ràng.
• Luôn nghi ngờ người khác không trung thành hoặc không đáng tin cậy.
• Ngại chia sẻ chuyện riêng vì sợ người khác dùng thông tin đó để làm hại mình.
• Dễ hiểu những lời nói hoặc hành động bình thường của người khác theo hướng tiêu cực, xúc phạm hoặc đe dọa.
• Khó tha thứ và thường giữ mối hận trong thời gian dài.
• Dễ tức giận hoặc phản ứng mạnh khi cảm thấy mình bị xúc phạm, coi thường.
• Thường xuyên nghi ngờ bạn đời hoặc người yêu không chung thủy dù không có lý do chính đáng.

Trên thực tế, việc chẩn đoán chính xác hội chứng này cũng không hề dễ dàng. Bởi bác sĩ Tâm thần phải loại trừ, chẩn đoán phân biệt với các nguyên nhân khác có thể gây ra biểu hiện tương tự như:

• Ảnh hưởng từ văn hóa và hoàn cảnh sống: Người mới nhập cư, chưa quen với ngôn ngữ, văn hóa hoặc phong tục ở nơi ở mới có thể thận trọng và khó tin tưởng người khác. Đặc biệt, nếu họ từng sống trong môi trường chiến tranh, xung đột hoặc bất ổn xã hội, sự cảnh giác này có thể là phản ứng phù hợp với những trải nghiệm đã từng xảy ra.
• Thay đổi tính cách do bệnh lý hoặc sử dụng chất: Một số bệnh lý như sa sút trí tuệ hoặc việc sử dụng và cai một số chất như rượu, cocaine có thể khiến một người trở nên nghi ngờ, kích động hoặc thay đổi cách nhìn nhận người khác. Khi đó, bác sĩ cần xác định nguyên nhân để tránh chẩn đoán nhầm.
• Vấn đề về giác quan: Người bị suy giảm thính lực có thể nghe không rõ cuộc trò chuyện và hiểu nhầm rằng người khác đang nói về mình. Sự nghi ngờ trong trường hợp này xuất phát từ khó nghe hiểu chứ không nhất thiết là biểu hiện của bệnh.
• Rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD): Người từng trải qua sang chấn có thể trở nên cảnh giác cao độ, luôn đề phòng nguy hiểm và khó tin tưởng người khác. Điểm khác biệt là những triệu chứng này thường xuất hiện sau một sự kiện gây sang chấn rõ ràng và gắn với trải nghiệm đó.
• Đặc thù nghề nghiệp: Một số người làm việc trong môi trường có nguy cơ cao như công an, nhân viên trại giam, công tố viên hoặc nhân viên chăm sóc sức khỏe pháp y có thể được đào tạo để có tâm lý cảnh giác cao hơn. Đây có thể là phản ứng thích nghi với công việc, không phải biểu hiện của rối loạn nhân cách hoang tưởng.
• Kinh nghiệm sống và hoàn cảnh thực tế: Bác sĩ cũng cần xem xét những gì người bệnh từng trải qua. Nếu một người từng nhiều lần bị lừa dối, đe dọa hoặc sống trong môi trường không an toàn, sự thận trọng của họ có thể có cơ sở thực tế và không nên vội xem đó là biểu hiện bệnh lý.

Tình trạng thay đổi tính cách cũng có thể gây ra các triệu chứng tương tự rối loạn nhân cách.

Điều trị rối loạn nhân cách hoang tưởng (Paranoid) ra sao?

Việc điều trị cho các bệnh nhân mắc hội chứng này không hề đơn giản. Bởi người bệnh có thể đồng thời mắc thêm các rối loạn nhân cách hoặc bệnh lý tâm thần khác.

Do đó, việc điều trị rối loạn này cần được cá nhân hóa, trong đó liệu pháp tâm lý thường đóng vai trò quan trọng. Thuốc có thể được cân nhắc trong một số trường hợp để kiểm soát các triệu chứng hoặc bệnh lý đi kèm.

Liệu pháp tâm lý

Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) là một trong số các phương pháp có thể được sử dụng để điều trị bệnh lý này. Người bệnh sẽ được gặp chuyên gia tâm lý để học cách nhận diện những niềm tin không phù hợp, những suy nghĩ tiêu cực và từng bước cải thiện cách nhìn nhận các mối quan hệ.

Tất nhiên, thời gian trị liệu có thể kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm để bệnh nhân từng bước cải thiện khả năng thích nghi và xây dựng mối quan hệ với những người xung quanh.

Dùng thuốc

Không có loại thuốc nào được chứng minh là có thể điều trị đặc hiệu rối loạn nhân cách hoang tưởng. Vai trò của thuốc chủ yếu là kiểm soát một số triệu chứng hoặc bệnh lý đi kèm như mất ngủ, lo âu, trầm cảm. Trong trường hợp bệnh nhân có các biểu hiện loạn thần, bác sĩ cũng có thể cân nhắc điều trị bằng thuốc phù hợp.

Rối loạn nhân cách hoang tưởng (Paranoid) có điều trị được không?

Đây là bệnh lý có thể kiểm soát được. Tuy nhiên, các bác sĩ Tâm thần đều đồng tình rằng việc điều trị bệnh lý này cần duy trì trong thời gian dài. Đồng thời, mục tiêu điều trị là giảm mức độ nghi ngờ, cải thiện khả năng thích nghi và hạn chế ảnh hưởng của các triệu chứng đến cuộc sống của người bệnh.

Khi được hỗ trợ phù hợp, người bệnh có thể từng bước học cách nhận diện những suy nghĩ nghi ngờ quá mức, kiểm soát phản ứng cảm xúc và cải thiện cách tương tác với người khác.

Ngược lại, nếu không được điều trị, bệnh lý có thể ảnh hưởng đáng kể đến khả năng hình thành và duy trì các mối quan hệ, công việc cũng như đời sống xã hội. Xung đột kéo dài với người thân, bạn bè hoặc đồng nghiệp có thể khiến người bệnh ngày càng thu mình và gặp nhiều khó khăn trong cuộc sống.

Đây là bệnh lý có thể kiểm soát nếu được phát hiện và điều trị đúng cách.

Phòng ngừa bệnh rối loạn nhân cách hoang tưởng (Paranoid)

Hiện chưa có biện pháp nào có thể phòng ngừa hoàn toàn rối loạn nhân cách hoang tưởng. Tuy nhiên, việc xây dựng môi trường sống an toàn, áp dụng các biện pháp chăm sóc sức khỏe tinh thần phù hợp có thể hạn chế tác động của các yếu tố nguy cơ như sau:

• Xây dựng môi trường sống với các mối quan hệ an toàn, ổn định và hạn chế các hành vi bạo lực, lạm dụng.
• Quan tâm đến sức khỏe tinh thần của trẻ em và thanh thiếu niên, đặc biệt khi trẻ có những thay đổi rõ rệt về hành vi hoặc cách tương tác với người khác.
• Chủ động hỗ trợ khi trẻ hoặc người trưởng thành trải qua sang chấn tâm lý hoặc các sự kiện gây căng thẳng kéo dài.
• Duy trì các mối quan hệ xã hội lành mạnh và tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp khó khăn trong giao tiếp.
• Không tự gắn nhãn bản thân hoặc người thân là “hoang tưởng” chỉ dựa trên một vài biểu hiện riêng lẻ.

Có thể nói, nếu sự nghi ngờ trở nên dai dẳng, thiếu căn cứ và ảnh hưởng nhiều đến cuộc sống, đây có thể là biểu hiện của rối loạn nhân cách hoang tưởng (Paranoid). Khi đó, người bệnh nên đi thăm khám với bác sĩ chuyên khoa Tâm thần để được đánh giá nguyên nhân và điều trị nếu cần.